tag:blogger.com,1999:blog-44951657039032131222011-11-30T09:22:42.556-08:00Urmiye Ötəkایران تورکلرینین اسکی تاریخیUmid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.comBlogger331100tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-89641967199398898472011-07-15T01:54:00.000-07:002011-07-15T01:54:54.901-07:00قتل عام کرکوک – 14 جولای 1959<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"></div><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://3.bp.blogspot.com/-U09qP2LdGAs/Th_9UFWL2II/AAAAAAAACkc/gxTHfDpB5Mk/s1600/Kirkuk+Turkish+Turks+Turkmen+Turkman+iraq+Azerbaycan+Azerbaijan+Kerkuk+tarix+History+tarih+4.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="150" src="http://3.bp.blogspot.com/-U09qP2LdGAs/Th_9UFWL2II/AAAAAAAACkc/gxTHfDpB5Mk/s200/Kirkuk+Turkish+Turks+Turkmen+Turkman+iraq+Azerbaycan+Azerbaijan+Kerkuk+tarix+History+tarih+4.jpg" width="200" /></a></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;">در تاریخ 14 جولای 1959 شهر کرکوک برای برگزاری جشن های پیروزی آماده می شد. روزهای متوالی برای آماده ساختن این جشن و مراسم سپری شده بود و همه چیزی محیای یک سرور و شادمانی بود، همه دختران، زنان و مردان شهر با پوشیدن لباسهای ملی خود برای بزرگداشت جشن حاضر شده بودند. بعد از سپری شدن ساعات گرم روز مردم در ساعت 18:00 آرام آرام به کوچه ها و شهرها سرازیر می شدند. مردم با پوشیدن لباسهای ملی ترکمانی و با خواندن اشعار ملی(تورکو) به شادمانی و شعف می پرداختند. در ساعت 19:00 مراسم به طور رسمی آغاز شد. در مراسم آغازین اشخاص از گروههایی مثل وزیر معارف، شهردار، مسولین حزب کمونیست، دوستدارن صلح، دانشجویان انقلابی، تشکیلات مقاومت خلق و تشکیلات این چنینی میلیتان وجود داشتند. در این وانفسا تجمع این همه میلیتان با هدف خاصی صورت گرفته بود و رفته رفته این میلیتانها شروع به شعار دادن بر علیه ترکها با سنگینی شعارهایی که ترکها را فاشیسم، پان ترکیسم می خواند شروع شد. چند دقیقه از ساعت 19:00 نگذشته بود که صدای سلاح ها بلند شد. دستجات مردم ترک دسته دسته پرپر شدند. در اولین شهید شدگان صاحل قهوه خانه ی بود که در آنجا نشسته بودند و عثمان هیدیر نامی بود که به سبب اثابت گلوله در دم جان سپرد. میلیتانها دست و پای او را با طنابی بسته و نئش او را برای کشیدن به موتوری بستند...<br />مردم عادی و بدون سلاح ترک که برای بزرگداشت اولین سال جمهوریت گرد هم جمع شده بودن دسته دسته به مانند گل پرپر می شدند. زنان و کودکان که در بهت بودند با دیدن چنین منظره ای در حال فرار با سلاحههای سنگین کشته می شدند. در این روز و در این ساعات قتل عام کرکوک ترکان که 3 شبانه روز طول کشید آغاز شده بود. از سوی ارتش در شهر حکومت نظامی اعلام شد. بعد از چند ساعتی معلوم شد که این حکومت نظامی فقط برای ترکان بوده است. بعد از چند ساعت ترکمانان را از خانه ها در میدان شهری جمع کردند. در این میدان در محکمه هایی انسان ها را در چند دقیقه به تیرباران محکوم می کردند. ارتش، اعضای حزب کمونیست و پلیس با همکاری هم به خانه های ترکمانان هجوم می بردند و ترکان را دستیگر می کردند. قسمتی از مردم را در خرابه های جمع کرده و به قتل رساندند. بسیاری از رهبران ترک را در مقابل خانواده خود با اسلحه های تمام اتوماتیک می کشتند. بعد از کشتن ترکان آنها را به موتورها بسته و در کوچه های شهر می کشاندند. از رهبران ترکمان عراق، آتاخیرالله و برادر دکترش یاربای ایلهان به دین صورت کشته شدند. بعضی از فرزندان ترکان را نیز به بدین صورت که هر کدام از پایهایشان را به موتوری متفاوت بسته وز در جهت مخالف کشیدند تا از وسط نصف شود. <br />بعد از ساعتها ترکان شناسائی شده توسط مامورین از خانه ها به میادین جمع آوری شده و بدین شکلی که تعریفش در بالا آمده است کشته می شدند. بسیاری از اشخاص را زنده زنده در گروهها دفن کردند. بسیاری از انسانها را از هر دو چشم کور کرده و چشمهایشان را در آوردند. در دیگر سو هزاران ترک زخمی شده بود. بسیاری از زنان حامله کودکان خود را از وحشت سقط کردند. بیمارستانهای شهر ظرفیت این همه کشته و زخمی را نداشت. زخمی ها در مدرسه ها و زندانها تداوی می شدند.<br />قتل عام درروزهای بعدی نیز در حال تداوم بود. نظامیان ترکمانان را به غیرانسانی ترین شکل ممکن می کشتند. <br />در حالیکه این قتل عام در شهر ادامه داشت مغازه ها، مراکز تجاری، خانه ها و ... ترکان به آتش کشیده شده و توسط کردها و اعضای احزاب کمونیست غارت می شد. بعضی از اسامی شهید شده در این قتل عام خونین به شرح زیر می باشد:<br />آتا خیرالله، ایلسان خیرالله، قاسیم نفتچی، صلاح الدین آوجی، محمد آوجی، جاهید فخرالدین، عثمان خیدیر، امل مختار فواد، نیهات مختار فواد، نورالدین عزیز، عبدالله بایاتلی، ابراهیم رمضان، عبدالخالق اسماعیل، حصیب علی، جمعه قنبر، کاظم عباس بکتاش، شاکیر زینالی، حاجی نجیم، انور عباس، عادل عبدالحمید، ضهیر عزت چایچجی، کمال عبدالصمد، سید قانی نقیب، فتح الله یونس ...<br />این قتل عام ترکان در عراق و خارج از آن در انواع و اقسام مدیاها مخابره شده است. در شام، لندن، بیروت و قاهره اخباری در مورد این قتل عام مخابره شد. باعث تاسف می باشد که هیچ کدام از مسببین این قتل عام در دادگاه حاضر نشده و در مقابل عدالت قرار نگرفته اند.<br />مطالبی مستند از این قتل عام ترکان در روزنامه کرکوک چاپ شده در تاریخ 1988 – سال دوم و شماره 5 به رشته تحریر درآمده است. <br />ترجمه آزادی از منبع:<br /><a href="http://tinyurl.com/6gzz933">http://tinyurl.com/6gzz933</a> <br />ترکمانان کرکوک، سوریه و... از نظر هویت ملی- ائتنیکی زیرگروه ترکان آزربایجان می باشند و به نوعی دیاسپورای این خلق می باشند.<br />فیلمهای مستندی در این مورد در سایت یوتیوب موجود می باشد.<br /><a href="http://youtu.be/Wjhndw-cPXY">http://youtu.be/Wjhndw-cPXY</a> </div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><br /></div><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://2.bp.blogspot.com/-6XAD-zuQXMk/Th__1ze1M2I/AAAAAAAACk4/1g91r-Vm2uw/s1600/Kirkuk+Turkish+Turks+Turkmen+Turkman+iraq+Azerbaycan+Azerbaijan+Kerkuk+tarix+History+tarih+%25283%2529.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="146" src="http://2.bp.blogspot.com/-6XAD-zuQXMk/Th__1ze1M2I/AAAAAAAACk4/1g91r-Vm2uw/s200/Kirkuk+Turkish+Turks+Turkmen+Turkman+iraq+Azerbaycan+Azerbaijan+Kerkuk+tarix+History+tarih+%25283%2529.jpg" width="200" /></a></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><br /></div><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://4.bp.blogspot.com/-_2VBvByaNWc/Th__RKUd43I/AAAAAAAACk0/-zR27FR65SY/s1600/Kirkuk+Turkish+Turks+Turkmen+Turkman+iraq+Azerbaycan+Azerbaijan+Kerkuk+tarix+History+tarih+%25285%2529.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="146" src="http://4.bp.blogspot.com/-_2VBvByaNWc/Th__RKUd43I/AAAAAAAACk0/-zR27FR65SY/s200/Kirkuk+Turkish+Turks+Turkmen+Turkman+iraq+Azerbaycan+Azerbaijan+Kerkuk+tarix+History+tarih+%25285%2529.jpg" width="200" /></a></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><br /></div><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://3.bp.blogspot.com/-5ulbq-ptuDE/Th_-83BZPaI/AAAAAAAACkw/evICDtvg0G4/s1600/Kirkuk+Turkish+Turks+Turkmen+Turkman+iraq+Azerbaycan+Azerbaijan+Kerkuk+tarix+History+tarih+%25286%2529.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="146" src="http://3.bp.blogspot.com/-5ulbq-ptuDE/Th_-83BZPaI/AAAAAAAACkw/evICDtvg0G4/s200/Kirkuk+Turkish+Turks+Turkmen+Turkman+iraq+Azerbaycan+Azerbaijan+Kerkuk+tarix+History+tarih+%25286%2529.jpg" width="200" /></a></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><br /></div><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://2.bp.blogspot.com/-4J-_ESVbkLk/Th_-uAFoSoI/AAAAAAAACks/4eS8Z_8h2VA/s1600/Kirkuk+Turkish+Turks+Turkmen+Turkman+iraq+Azerbaycan+Azerbaijan+Kerkuk+tarix+History+tarih+%25287%2529.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="200" src="http://2.bp.blogspot.com/-4J-_ESVbkLk/Th_-uAFoSoI/AAAAAAAACks/4eS8Z_8h2VA/s200/Kirkuk+Turkish+Turks+Turkmen+Turkman+iraq+Azerbaycan+Azerbaijan+Kerkuk+tarix+History+tarih+%25287%2529.jpg" width="140" /></a></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><br /></div><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://3.bp.blogspot.com/-ptK7XgEUkMU/Th_-YBRV48I/AAAAAAAACko/QGFM948A2eU/s1600/Kirkuk+Turkish+Turks+Turkmen+Turkman+iraq+Azerbaycan+Azerbaijan+Kerkuk+tarix+History+tarih+%25288%2529.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="200" src="http://3.bp.blogspot.com/-ptK7XgEUkMU/Th_-YBRV48I/AAAAAAAACko/QGFM948A2eU/s200/Kirkuk+Turkish+Turks+Turkmen+Turkman+iraq+Azerbaycan+Azerbaijan+Kerkuk+tarix+History+tarih+%25288%2529.jpg" width="146" /></a></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><br /></div><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://3.bp.blogspot.com/-wxr1k1Q6W1k/Th_-MH6nVaI/AAAAAAAACkk/MULGnnWlEGo/s1600/Kirkuk+Turkish+Turks+Turkmen+Turkman+iraq+Azerbaycan+Azerbaijan+Kerkuk+tarix+History+tarih+%25289%2529.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="200" src="http://3.bp.blogspot.com/-wxr1k1Q6W1k/Th_-MH6nVaI/AAAAAAAACkk/MULGnnWlEGo/s200/Kirkuk+Turkish+Turks+Turkmen+Turkman+iraq+Azerbaycan+Azerbaijan+Kerkuk+tarix+History+tarih+%25289%2529.jpg" width="146" /></a></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><br /></div><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://1.bp.blogspot.com/--wGh0U7bzqE/Th_97mbo2_I/AAAAAAAACkg/WwXdc5ayRq0/s1600/Kirkuk+Turkish+Turks+Turkmen+Turkman+iraq+Azerbaycan+Azerbaijan+Kerkuk+tarix+History+tarih+%252810%2529.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="200" src="http://1.bp.blogspot.com/--wGh0U7bzqE/Th_97mbo2_I/AAAAAAAACkg/WwXdc5ayRq0/s200/Kirkuk+Turkish+Turks+Turkmen+Turkman+iraq+Azerbaycan+Azerbaijan+Kerkuk+tarix+History+tarih+%252810%2529.jpg" width="140" /></a></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><br /></div><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://1.bp.blogspot.com/-bE2ixUaoRVg/Th_9F7B9sHI/AAAAAAAACkY/KhM07-0yqt8/s1600/Kirkuk+Turkish+Turks+Turkmen+Turkman+iraq+Azerbaycan+Azerbaijan+Kerkuk+tarix+History+tarih+%252811%2529.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="146" src="http://1.bp.blogspot.com/-bE2ixUaoRVg/Th_9F7B9sHI/AAAAAAAACkY/KhM07-0yqt8/s200/Kirkuk+Turkish+Turks+Turkmen+Turkman+iraq+Azerbaycan+Azerbaijan+Kerkuk+tarix+History+tarih+%252811%2529.jpg" width="200" /></a></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><br /></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-8964196719939889847?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-75341735511391213442011-07-01T00:59:00.003-07:002011-07-01T01:10:15.935-07:00اورمیه حاديثه لری: 51 ايل ليك بوتؤو آزربايجان تاريخي و گونئی آزربايجانا قارشی بير قتل عام<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div class="separator" style="clear: both; font-family: inherit; text-align: center;"><a href="http://3.bp.blogspot.com/-ziXbAm7AKCY/Tg19Pytx_qI/AAAAAAAACfQ/5nVFAscuXvk/s1600/Asker+Khan+Afshar+Urumi%252C+Qajar%2527s+Ambassador+to+The+Court+of+Napoleon+Urmia+history+Urmiye+Urumiye+Orumiyeh+Urmu+Urmiya.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="320" src="http://3.bp.blogspot.com/-ziXbAm7AKCY/Tg19Pytx_qI/AAAAAAAACfQ/5nVFAscuXvk/s320/Asker+Khan+Afshar+Urumi%252C+Qajar%2527s+Ambassador+to+The+Court+of+Napoleon+Urmia+history+Urmiye+Urumiye+Orumiyeh+Urmu+Urmiya.jpg" width="255" /></a></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;">اورمیه حاديثه لری: 51 ايل ليك بوتؤو آزربايجان تاريخي و گونئی آزربايجانا قارشی بير قتل عام<br />علی رضا اردبيلي:<br />(ديقت: بو مقاله نئچه ايل اؤنجه دن بير چيخيشين متني دير و بير چوخ سايتلاردا مؤلفين آدي اولمادان و حتي باشقا ايمضالارلا وئريلميشدير. پارانتز ايچينده وئريلن رقملر، قايناقداكي صحيفه نين سايي دير)<br />بازار گونو آخشامي جمادي الثاني آيينين 15، 1747 جي ميلادي تاريخله برابر 1160 جي قمري ايل قوچان شهرينين اطرافيندا يئرلشن فتحآباد کندينين مراد تپه آدلي بير هوندولوينده نادرشاه افشار قتله يئتيريلير. بو حادثهنين آزربايجان تاريخينه بؤيوکت تاثيري اولور. نادرشاهين واختسيز اؤلومو، تاج وتخت وارثلري آراسيندا تشتت سالير. فتحعلي خان افشار اورمولو 1757 دن 1761ه کيمي اورمودان بوتون آزربايجان و بؤيوک بير اطراف بؤلگهيه کي اصفهانين جنوبونا کيمي چاتيردي حاکميت ائدير. زنديلر حاکميت سئواسينا دوشرکن همين فتحعليخان افشارلار قارشيلاشمالي اولورلار. اصفهانين طرفينده بير ساواشدا، فتحعليخان زند قوشونونو دارماداغين ائدير و کريم خان زندين قارداشين اؤلدورور. نهايت 1761 ده کريم خان ارومويا هجوما کئچير. 9 آيليق محاصرهدن سونرا، فتحعليخان مغلوب اولور و 1762 ده کريم خان زند اورمیه ده اؤز سلطنتيني اعلان ائدير و 3 آي اورمودا سلطنت تختينه اوتراندان سونرا، شيرازا کؤچور. 17 ايل بو تاريخدن سونرا 1762 ده تبريز بير دهشتلي زلزله ده کون فيکون اولور. زلزله نتيجه سينده انسان ايتگي سي 80 مين نفر اولور. 29 ايل زلزله ايليندن کئچير و 1786 دا آقامحمدخان قاجار زنديلرين موقتي حاکميتينه سون قوياندان سونرا، قاراباغين شوشا شهرينده قتله يئتيريلندن سونرا، اورمو افشارلاري بيرداها بوتون آزربايجانا حاکميت ائديرديلر.<br />ميلادي تاريخله 1798 ه کيمي دوام ائدن بو اقتدارين پايتختي اولان، اورمو آزربايجان خانليقلارينين مرکزي ايدي. بو خانليقلار داشقاپي دربندندن زنجان، خالخال و سنندجه کيمي بير اراضيني احاطه ائديرديلر. بو خانليقلارا لياقتله رهبرليگ ائدن محمد قولوخان افشار اورمولو ايدي. آزربايجان بو دؤورده جنوبدا زنديلر و شرقده قاجارلار طرفيندن هدهلنيرديلر. 1798 ده محمدقولوخان افشار اورمولونون رهبرليگ ائتدييي قوشونلاري مغلوب ائتميش فتحعلي شاه قاجار ارومو دارالامارهسينه داخيل اولاندان سونرا، آزربايجان بو غربي بؤلگهسينده اولان سياسي و حربي پتانسيل دارماداغين ائديلير.<br />محمد قولوخان افشار آقامحمدخانين قدرتيني برپا ائتمهيه جهد ائدن قاجارلارين قدرتينين آرتماسيندا خوفلانير و اونولار موقابله اوچون بوتون آزربايجان خانلاريني اؤزقوشونلاريلا تبريزه بؤيوک قورولتايا دعوت ائدير و تبريزده 50 مين نفرليک قوشون حيصهلرينين باشيندا بوتون آزربايجان خانلاري ييغيليب بؤيوک آزربايجان دؤولتينين ياراديلماسيني موذاکيره ائديرلر. تبريز حاکيمي حسينقلي خان گلن نومايندهلري قارشيلايير. نماينده هيئتت لرينين سياهيسي بئله دير؛<br />1 سردار محمد قولوخان افشار اورومولو<br />2 حسينقليخان دنبلي تبريزين خاني<br />3 صادق خان شقاقي اردبيلين خاني<br />4 جعفر قليخان دنبلي خوي و ديلمان خاني<br />5 ابراهيم خليل خان قره باغين خاني<br />6 احمد خان، ماراغانين خاني<br />7ابراهيم آغا موکري ساووجبالاغ خاني<br />8 محمودخان افشار صايين قالانين خاني<br />9 حسين خان باکونين خاني<br />10 محمد خان ايرواني ايروان خاني<br />11 جعفرخان شقاقي قاراداغ خاني<br />12 مصطفي خان شيروان خاني<br />13 افراسياب سلطان زرزا اوشنو خاني<br />14 قرني آقا امير عشاير<br />14 گورجستان والي سي آراگلي خان ين نوماينده سي<br />16 جاوادخان گنجه اي گنجه نين خاني<br />17 عباسقلي خان قانلي قلينج نخجوان نوماينده سي<br />18 عطاخان سرابي سراب خاني<br />بو 18 نفر 3 حربي باشچيلا بيرليکده قورولتاي ايشتيراکچيلارينين رهبر هيئتيني تشکيل ائديرديلر. بو هيئتي اؤز آراسيندا بير 7 نفرليک رياست هيئتي سئچير. آدلاري ساييلان نمايندهلر آراسيندا گرجوستان شاهي آراکلينين نماينده سي نين حضورو، گورجوستان محمدقولوخان افشار اورمو قوشونلاري طرفيندن مغلوب اولماسي نين نتيجه سي ايدي. او تاريخده گورجوستان شاهي آزربايان تابعليينده ايدي. قورولتايين اساس مقصدي آزربايجانين سوورنليگيني آقامحمدخانين اؤلوموندن غضبلنميش قاجار قوشونو قارشيسيندا قوروماق ايدي. حادثهلرين گئديشاتي قورولتايين قرارلاريني موففقيتله حياتا کئچيرمک ايمکاني وئرمير. فتحعلي شاه قاجار دا کريم خان زند کيمي اورمودا آزربايجان افشار حاکميتيني قان ايچينده بوغدوقدان سونرا اؤز شاهيليغيني الده ائتميش اولور. 18 جي عصرين اخريندا دقيق دئسک 1798 ده فتحعلي شاه قاجار آزربايجان افشارلارينا قالب گلير. بو حادثه بوتون آزربايجانين اشتراک ائدييي سون تاريخي حادثه دير چونکي بوندان سونرا، روسلارين جنوبا دوغرو اشغالچي سياستلري دوام ائدير و آزربايجانين شيمالي خانليقلاري بيربيريني آردينجا روس ايمپرياسينا علاوه اولور. البته بو دؤرده نه اينکي آزربايجان ائله بوتون اسلام دونياسي باشدا عثمانلي ايمپرياسي اولماقلا مسيحي غربه بوتون جبههلرده اوتوزوردولار. بو ماکروپلان دان. فتحعلي شاه آزربايجانين نادرشاهدان سونراکي 50 ايلليک استقلالينا سون قويور. قاجارلارين بو حادثهدن چيخارديقلاري نتيجهني ظن ائتمک اولار: هم زندلر و هم قاجارلار اؤز تخت و تاجلاريني آزربايجاني مغلوب ائدندن سونرا اله کئچيرم،يشديلر. اوسته ليک قاجارلار اؤز لياقتلي سرکدرده لري يعني آقامحمدخاني قارباغدا آزربايجليلارين اليله اؤلدورولمهسيني اونابيلمزايديلر. البته نادرشاه افشار و شاه اسماعيل صفوي ده اؤز سلطنتلريني محض آزربايجاندا اعلان ائتميشديلر. آمما اونلار آزربايجانا اؤز قدرتلرينين داياغي کيمي باخيرديلار و صفوي پايتختينين تبريزدن قزوين و سونرا اصفهانا کؤچورلمهسي کيمي يالنيز عثمانليلارين زوري نين قورخوسوندان ايدي. باشقا بير فاکت دا بودور کي اگر زندلرين شيرازی پايتخت قرار وئرمهلري ائتنيک سببلردن ايدي، تورک قاجارلارين تهراني پايتخت ائتمهلرينده آزربايجاندان قورخودقلاريني موهوم عامل کيمي رول اويناديغيني ظن ائتمک اولار. داها اهميتلي بو فاکتدير کي قاجارلار بيرينجي دفعه اولاراق پايتخت ده علاوه بير وليعهد نشين ده ياراتديلار و تبريز اولدو قاجارلارين دارالسلطنهسي. قاجارلارين آزربايجا موناسبتي گوسترير کي وليعهدين تبريزده استقراري يالنيز آزربايجاني نظارت آلتيندا ساخلاماق مقصدي الماسادا باشقا بير آزربايجان سئور مقصد داشيماميشدير. آزربايجانين فتحعليشاها مغلوب اولدوغوندان سونراکي 120 ايليليک فاصلهسينيده موهوم حاديثهلر باش وئردي. آقامحمد خان قاجارين هجومونو شوشاداهمان شاهين قتليله دايانديران آزربايجان، بيرداها حسين خان قوللار آغاسي و سايير قاجار سرکردهلريننين رهبرليک ائتدييي هجوملار اؤنونده تاب گتيره بيلمير. آزربايجاندان افشا دؤولتي ييخيلير و آزربايجان تاريخي منزلتي و سياسي موقعيتيني ايتيرير. بو ايللر ده، جنوبا دوغرو روس اکسپانسيونيسمي ايللرينه تصادوف ائديردي.<br />هر حالدا فتحعلي شاهين بؤيوک و مستقيل آزربايجاني فتح ائتدييندن دوز 120 ايل سونرا اورمو و غربي آزربايجاندا مسيحيت دوناسيسينين ائرمنيلر، نستوريلر و کوردکرين واسيطهسيله يوزمينلر آزربايجانليني قتل عام ائدهنده يوزلرله شرفلي و لياقتلي باش بيلن آزربايجانلي آراسيندا سياسي باجاريق و حربي استعداد و حتي ساده حربي سورساتين اولماديغيني باشا دوشمک اوچون 1798ده محمودقولوخان افشار اورمولو و اونونلا سون سياسي آمبيسيالارين آزربايجاندا مغلوبيتيني گؤرمک لازيمدير فتحعلي شاهين اورومو دارالاماره سيني فتح ائتدييندن جمعي 14 ايل سونرا، روس قوشونلاري آزربايجانين شيمالي خانليقلاريني اشغال ائتمهيه باشالييرلار، شوشانين، گنجه، شيروان و دربندين معنوي، پسيکولوژيک و مادي آرخار دورمالاريندان محروم قلان تبريز، اورمو و اردبيل ،شروطه اينقلابينا آعربايجانين بير حيصهسي کيمي يوخ ايرانين بير حيصه سي قاتيليرلار. آزربايجان مشروطه اينقيلابي ني رهبرليک ائتسه ده، بو اينقلابدا بير ميللت کيمي اتوزو و بو اوتوزماق سيمووليل اولاراق اينگليس سياستي و يفرم خان داشناکين اليله اتابک پارکيندا ستارخانا وورولان اؤلوم ياراسيلا تثبيت اولور. سؤز يوخ کي آزربايجان افشارلار حکومتي دارماداغين اولماسايدي، روسون شيمالي اشغال ائتمهسي بو راحاتليغا باشا گلمزدي و و بوتؤو بير آزربايجان حتي بوتون ايران اوچون اينقلابا قالخديغي حالدا اؤزو بوتون ايراني اوتماسايدي بئله، نه داشناک يئفريمين فيتنهلرينه اوياردي، نه ائرمنيآسوريکورد جيناتلرينين ديلسيزآغيزسيز قورباني اولاردي و نه سونرا شيخ محمد خياباني کيمي داهي بير سرکردهسيني ارشير ريپورترين امرين اجرا ئدهن مخبرالسلطنهيه تسليم ائدردي.<br />بيز يالنيز حاديثه لرين داخلي ديالکتيکاسي و تاريخي حاديثهلرين آراسيندا علت معلول رابيطهسيني آراشديرارکرن بوگونوکو فارس شوونيسمي و ائرمني فاشيسمينين اسيري اولماغيميزي باشا دوشه بيلريک. بيز تايخي يئنيدن ياشايا بيمريک آمما تاريخي حاديثه لرين آناليزي و اونلارين بيربيرلرينه و بيرليکده بيزيم بوگونوموز وصاباحيميزا قويدوغو و قويا بيلدييي تاثيرلري گؤرمهلييک. دونيا قيلينج دونياسيندان ديپلوماسي دونياسينا کئچرکن، تورکلر ده دونيا مئيدانينندا اودوزماغا باشلاديلار. ائله بيل 21 جي عصرده يئنيدن دونيانين ديپلوماسي و سياست مئيداني تورکلري ايمتاحانا چاغيرير.<br />بو مقدمه آشاغيدا شرح ائديلن حاديثهلرين اهميتيني باشا دوشمک اوچون موهوم ايدي. اصلينده آزربايجان معاصير تاريخينين معاضر دؤورونو مشروطه اينقلابي يوخ ائله نادرشاهدان سونراکي دؤردن باشالاماق لازيمدي. چونکي مشروطه فصليندن تاريخه داخيل اولدوغوموز زامان، بوگونه کيمي تاثير دايرهسينده ياشاديغيميز موهوم تايخي حاديثهلر داها اؤتوب کئچميش اولور. مشروطه اينقيلابي ايرانين معاصر تاريخينين باشانيشي اولا بيلر آمما آزربايجان تاريخي اوچون مشروطه اينقيلابي بيزيم ضعيفلهديييميز بير زاماندا باش وئرديگي اوچون، بيزيم حاشيهيه سورولمهييميزين سون دؤوري کيمي گؤورونمهلي دير.<br />ميرزا رحمت الله خان معتمدالوزاره (سونرا معتمدي) اؤزو اورمولو ايدي، ايرانين خاريجي ايشلر ناظيرليگي نين ارومو دا نوماينده سي، هابئله شيخ محمد خياباني نين رهبرليگ ائتديي «آزربايجان دوکرات فيرقهسي»نين ارومو بؤلومونون مسئلو ايدي. م هابئله سونرالار مسيحي و کورد سوي قيريملاريندان ضرر چکن قوربانيلارين خسارتلريني معين لشديرمک اوچون يارانميش کميته ني رهبرليک ائديردي.<br />بو کيتاب اصلينده م ين گونده ليک قيدلري دير. بو اثر لوندون شهرينده ياشايان خانم شهرزاد ويژه، م ين قيز نوهسي نين اختياريندا ساخلانميش دير. خانم شهرزاد ويژه م ين قيزي خانم ربيعه معتمدي نين قيزي دير.<br />حاديثه لر 1917 جي ايلده روسيه ده چاريزمي دئويره فورال اينقلابي له باشلاييرلار. آمما مسئله لري کؤکو هله 1834 جي ايله قدر ايزله نه بيلر. همان ايلده اورمودا آمئريکانين پروتستان ديني نماينده ليگي يا ميسيونو قورولور. بو تاريخدن 5 ايل سونرا يعني 1839 دا فرانسانين لازاريستلر آدلي کاتوليک ميسيونو مئيدانا چيخير. بونو آردينجا اورومودا اينگيلتره کليساسي، آلمان لوتران کليساسي و نهايت روس ارتدوکس کليساسي اؤز ميسيونلوق هيئت لريني اورمودا يئرلشديريرلر. جان ژوزفين آدلي آمئريکالي يازيچينين 1961 ده يازديغي اثرده بو مسيونلوقلارين هدفي بؤلگه ده نستوري لر، ائرمنيلر و کوردلرين آراسيندا فعاليت آپارماغ ايدي. (پانزده)<br />روسلار 1907 جي ايلده ارومويا باسقين ائدرکن مقصدلريني بئله آنالديرديلار: «...بوتون مسلمانلار مسيحيلره تحويل وئريله جکلر، ؤنالرين ماللاري مصادره و روسلارا قوشولانلارا تحويل وئريلهجکدير... روسلارا قوشولمايانلارين دا ماللاري مصادره اولوب اؤزلري روسيهيه سورگون اولاجاقلار...» (هفده)<br />بو آرادا آزربايجانين ژئوپليتيک اهميتي ده نظرده ساخلانيليردي. سپهبد محمد نخجوان «جنگ بين المللي، تاريخ نظامي، 19141918» آدلي اثرينده بو مسئلهيه بئله ايشاره ائدير: «ايران شمالغرب حييصه سينين بير طرفدن قافقازين جنوني بؤلگه لري و او بيري طرفدن عثمانلي نين شرقي حيصهلري آراسيندا بيرلشديريجي استراتژيک اهميتي، بيرداها موهوملشدي و روس عالي قوشون کاماندانليغي بؤلگه ده کي قوشونلاريني آزربايجان اوردوسو آديله چرنوبوزوون کاماندانليغي آلتيندا يئنيدن تشکيلاتلاماق قرارينا گلدي» (هيجده)<br />بو ايللرده بؤلگه ده بير مسيحي دولت ياردماق غرب دؤولتلرينين گوندليگينده ايدي. بو کيتابا مقدمه يازان ايران دؤلتي نين آنتي تورک محفللريني سؤزچولريندن اولان کاوه بيات مسيحي لرين عثمانلي دؤولتينه قارشي موحاريبه اعلان ائتديکلريندن تعجبيني بئله شرح ائدير: «بو آرادا 1915 جي ايلين ماي آييندان همان ايلين اوکتيابرينا قدر تماميله آيدين اولمايان سببلر اوزريندن تورکلرين احتياطلي خطلرينه باخماياراق عثمانلي دؤولتينه قارشي موحاريبهيه داخيل اولماق قرارينا گلديلر» (بيست و يک) فارس شوونيسمي نين سؤزچوسو اولان کاوه بيات اوچون «تماميله آيدين اولمايان سببلر» ائله اونو اؤزونون يازديغي اؤن سؤزون 5 صحيفه سونراسيندا فرانسالي بير قايناقدا فلورنس هللوتدان نقل اولورکي: «آسوريلره خوموختارليق و بير موستقيل دوولتين يارناماسينا دائر وئده وئرميشديلر» (بيست و شش)<br />بيلدييز کيمي بيرينجي دونيا ساواشيندا آلمان، آوستريا يا اطريش و عثمانلي بير جبههده و فرانسا، انينگيلتره، روسيه و آمئريکا قارشي جبههده دورموشدولار و بو سببدن بو دؤلتلرين اورمو سوي قيريميندا ائرمنيلر و نستوريلر (سونراکي آسوريلر)له بير هارمونيک فعاليت آپارماقلاريني باشا دوشمک چتين دئيلدير.<br />حربي باخيمدان روسلارين اقتداري اورمو بؤلگه سينده بؤيوک ايدي. روسيهنين ايرانداکي قونسولو بازيل نيکيتين روس سياستينين يئريديلمهسينه سياسي رهبرليگ ائديردي. بولشويکلر روسيه ده حاکيم اولارکن برست ليتوفسک سازييشي مئيدانا گلير و بونونلا اينگليسلر روس قوشونلارينين صعفيندن يارانميش بوشلوغو دولدوماق اوچون گورجو و ائرمني قوشونلاريني گوجلنديرمهيه و حتي اساسدان بئله قوشونلاري يارداماغا چاليشيرديلار.<br />عثمانليني راضي سينده ياشايان حکاري جيلوولاري آدلانان مسيحي آسوري طايفا عثمانلي قوشونلاري قاباغيندا مغلوبيته اوغرايارکن اورومويه کؤچورلر. بونلارين روحاني رهبرلري بنيامين مارشيمون آدلانيردي و همين جيلوولارين حربي کامانداني پطروس ايدي. روس قونسولو بازيل نيکيتين «مسيحيلره يارديم تشکيلاتي نين مرکزي کميتهسي»نين اورمو شعبهسي نين مديري ايدي. 1917 جي ايلين سنتيابر آييندا ، روسيه قافقاز قشونلاري کاماندانليغيندان ژنرال لبدينسکينين امرايله، روس قوشونلارينين 7جي اوردوسوندان قالميش قورتارمايان حربي سورساتلا، تاسک آدلي بير ژنرال، موتفيق دؤلتلرين مشترک «مسيحي قوشونو»نو يارادماغا تعيين اولور. موتفيق دؤلتلرين سايير نومايندهلريده هرهسي ايشين بير حيصهسينه نظارت ائديرلر. ماراخليدير کي، آز زاماندا غربي دؤلتلرين گويا مسيحيت دينيني يايماقدا اولان مسيونرليک هيئتلري تماميله آچيقآشکار بو مسيحي قوشونونا قوشولورلار! مثل اوچون اورومدا موسيونر عائلهسينده آنادان اولموش، آميريکانين پرسبايترين هيئتينين رئيسي دکتر ويليام شد، مسيحي قووه لرين تشکيلاتماسي و اداره اولماسيندا بؤيوک رول اوينايير. همان پرسبايترين تشکيکلاتي اصلينده و ظاهيرده گويا ايران مسيحيلرينيه يئمک يارديمالري چاتديرماق اوچون فعاليت ائديردي. باشقا بير بو نووعدان اولان غربي خيريه تشکيلاتي L Ambulance Francaise آدلي فرانسالي بير اورقانايدي. بو خيريه تشيکاتلاري 8 الي 9 مين نفرليک مسيحي قوشونو يارادماق ايستيرديلر. روس کلنل کوزمين، س فرانسالي آفيچسر و 30 باشقا حربي کاردرلا بو قوشونون باشيندا دوروردولار.<br />بو قووهلر و عموميتله مسيحي غرب دونياسيايل اونلارين يئرلي موزدورلاري واسيطهسيله بؤلگهده يارانان فاجعهلر ايکي دؤوره بؤلونمهليديرلر:<br />1 1جي دؤرده بؤلگه ده تورکلرين تمايله قتل عام اولوب بؤلگهني ائتنيک تريبيني دهييشديرمک و بونو اساسيندا قافقازلا عثمانلي آراسيندا بير مسيحي ديوار اوجالتماق. بو دؤورده تورکلره هجوم اولونور، ائولر غارت اونوب يانديدريلير، آرواد اوقاغادا رحم اولمور و حتي اهالينين شهرلري ترک ائتمهسين ايجازه وئريلمير. يعني هدف نه ساده غارت دير و نه موقتي نيظامي. م ين يازيلاريندا اينجه ليکه ثبت اولموش قتل عاملارين شيوهسي گؤستريرکي، تورک اهاليني بيرباشا محو ائتمک و اونلار نه زامانسا بؤلگهيه قاييتماق ادعالارينا ايمکان يارادماماقدير. بو ايشده اوزامانکي دونيادا اهالينين معنوي و دونيوي رهرلري اولان شيعه روحانيلر و بؤلگهنين وارليلارينا خصوصي ديوان توتولور. اگر عادي تورک اهاليسي هجوملاردا ائولرينده اؤلدورلورلر، روحاني لر و وارليلار، مسيحي قووهلر رهبر اورقانلاري طرفيندن رسما آختاريليب، جلب اولوب و خصوصي قدارليقلا هالاک اولورلار. هدف بودورکي نه بير تورک قالسين، نه بير تورک ائوي و نه بير شيعه روحاني يا باش بيلن تورک رهبري. بو دورده (قاجارلارين محمودقولو خانين محتشم قوشونو و سايير اورمو افشالاريني خلع سيلاح ائديب دارماداغين ائتديکريندن سونرا بوتون باشقا دؤرلرده اولدوغو کيمي) تورکلرين سيلاحلاريدا يوخدور محموقولو خان افشار اورومولو کيمي بؤيوک آزربايجان حاکميتيني يارادماق آميبيسياسي اولان سياسي دوشونجهلي رهبرلرده. حتي بو کيتابين مؤلفي اولان م قاجار دولتيني خاريجي ايشلر ناطيرليگي نين نوماينده سي و هابئله شيخ محمد خياباني نين رهبرليگ ائتدييي سياسي پارتيانين نماينده سي کيمي، بوتون درايتي و يوکسک شخسييت صاحيبي اولدوغونا باخمياراق اؤز يازيلاريندا يوکسک سياسي بير شعورون تظاهري گؤرونمور.<br />بوردا آسوريائرمني قوهلريني ياراتديقلاري حادثهلردن دوزگون و جانلي بير آنلاييش وئرمک اوچون، م ين 585 صحيفهده چاپ اولموش گوندهليک شکيلده قلمه آلديغي موهمو تاريخي قايناغيندان بير سيرا سطيرلري نقل ائيرهم:<br />ارومينه در محاربه عالم سوز<br />از مقدمه نصارا تا بلواي اسمعيل آقا<br />13001298 شمسي<br />رحمت الله خان معتمدالوزاره<br />نشر شيرازه، تابستان 1379، تهران<br />585 صفحه<br />جمادي الاول 1336 الي جمادي الاول 1340<br />فوريه 1918 الي فوريه 1922<br />21 فورال 1918<br />جوماخشامي بارون آرداشز ائرمني داشناقسيون کميتهسيندن باشقا نئچه نفرلره مجلسه گلديلر. بارون آرداشز روسجا اطرافلي بير نيطق ائتد، ترجمه ائدن روس قوسولو دئدي کي آرداشز دئير: ارمني دن آليمنيش هرنهيي قايتارماسالار، مسيحيلري شهردن چيخاريب، شهري خاراب ائدهجييک.<br />(شهردهن بومب سسي گليردي)<br />قونسولا دئديم: معلومدور کي بو توپ و بومبلاري مسيحيلر آتيرلار، چونکي مسلمانلارين توپو و بومبو يوخدور<br />گئجه دن ايکي ساعات کئچميشه کيمي اوزاقلاردان توپ سسي گليردي.... ائولري غارت ائديب، پيس عمللره مرتکب اولوب و قادينلارين عصمتلريني توخونوبلار.(8)<br /> جيلوولار و باشقالاري نئچه کوچهيه هجوم ائديب، ائولره داخيل اولوب، شنيع عمللر و قبيح ايشلر گوروردولر. .. يازيق اهالينين مال دارايتلريني غارت ائديب، 500 ائوه اود وروب، کيشي، قادين قيز و اوغلان اوشاقلاريني قتله يئتيريب، کيمسهيه رحم ائتمهديلر...بو قدر قساوتين علتي معلوم دئيل... بو گئجهنين فاجعهلري دونيا دوردوقجا عالمين تاريخينده لکه کيمي اولاجاقدير...<br />الجه قراراولور سردارين ائوينده دانيشيق اولسون سونرا خبر وئريرلر اجلاس آمئريکانين قونسوللوغوندا اولاجاقدير. گئتديک اورا، روس ژنرالي اولتيماتومون متني ني اوخودو و ائرمني بارون مناسکان ترجمه ائتدي:<br />مقدمهدن سونرا گلير:<br />اول، بارون اتپانيانسين امريله 16 نفردن عيبارت بير مجلس تئزليکله قورولسون.<br />ايکينجي: شهرده حربي حکومت اولسون و پليسين رئيسين سئچيلميش عضولر (يوخاريداي بند ده) سئچسينلر<br />اوچونوجو: مسلمانلارين ايختياريندا اولان سيلاحلاري 48 ساعات عرضينده قورولموش مجلسي تحويل ائتسينلر کي ايران ملتينين مالي اولاجاقدير.<br />....<br />امضا ژنرال پالتايف، پالکونيک کوزمين، ليوتنانت کاسفل (24)<br />(بئله ليکله اول سيلاحلاري آليرلار)<br />ايگيرمي آلتي (26) فورال 1918<br />آمئريکانين قوسوللوغوندا ، خواهش ائتديم هئچ اولماسا، آمان وئرسينلر، اهالينين جان قورتارانلاري اؤز اؤلنلريني حالينا راحاتليقلا آغلاسينلار يا دا بير دفعهليک قتل عام حؤکمي وئرسينلر کي اهالي بؤيله ذيلتدن و اسارتدن آزاد اولسونلار و هر ديقه اؤلومو گؤزله مهسينلر.<br />بو آرادا هجوما کئچميش کوردلرده يازيق اهالي اوچون بير غفيل بلا اولموشدولار، (ائرمني آسوي قتلا عاملاريندان) يئرده قالانلاري دا اونلار غارت ائديب و حتي داملاري، قاپيلاي و آقوشقالاري سؤکوب آپاريرديلار.(25)<br />(سلماس دا اسماعيل سيميتقو آسوريلرين رهبري مارشيمونو اؤلدورور، ماجرا......)<br />مسيحيلرين يانيندا يشلهين نئچه مسلمانا ائو ييهسينين آروادلاري دئيبلر کي قالماييب، گئتسينلر کي، بو آزشام ايش باشقا جور اولاجاقدير..<br />قيامت احوالاتي<br /> قاپي پنجره و بلور قابلارين سينديريلماسيندان قالخان سسلر ائشيديليردي. تعجبلي دير کي بوللور قابلار، قابقاجاقي آپارميرلار. هر ائوده بو قبيلدن اللرينه کئچن هر بير شئي سينديريرديلار. ... داملاردا قادين، کيشي و اوشاقلار، بعضي قادينلاردا باشي آچيق او طرف بو طرفه قاچيرديلار. هر ائودن تفنگ سسي و اوشاقلارين نالهسي اوجاليميشدي. سبحان الله قيامت اوضاعسي مشاهده اولوردو... قادينلار چاتديقلاري هر حيطه 34 آرشين ليک اوجاليقدان آتيرديلار، ال اياقلاري سينيقکان قاچماغا باشلاييرديلار...(4443)<br /> غارت اولماميش بير ائو قالماييبدير...ولاتين محتر،م علمالاريندان نئچهسي قتله يئتيريليبلر او جوملهدن آخوند ملا علي قلي کي اورمونون بيرينجي مجتهدي و 90 ياشلي ايدي، ايکي اوغلو، بير گليني، ثقفهالاسلام و صدرالعلما و رئيس السادات، آقا ميرزا ابراهيم مجتهد، آقا ميرزا صادق پيشنماز، حاجي ملا اسمعيل کي اوغلونون دا باشيني کسيب لر. بيرده محترم سيدلر و مترم روضهخوانلاردان قتله تئتيريرلديلر.... بوتون اورمودا قطعيتله غارت اولماميش يوز عئله قالماييبدير<br /> مجلسدن نظميه ادارهسينه يازيب، اؤلنلرين دوزگون آدلار سياهيسيني ايستهنيلدي... مسيحيلر مانع اولموشدولار<br />پالکونيک کوزمين حکم ائديب کي اجلال الملک اونون ائوين آپاريم (53)<br /> حسيات سيزليق، کسالت و تنبلليگ، و اتفاق و اتحادين اولماماسينين نتيجه سي بودور... نئثه قديم و گوجلو بير ملت فلاکت زنجيرينه اسير اولور... آلله بيزيم حيسسلريميزه قووت وئرسين بنات النفسيميزي ثرياوار جمع ائتسين که ابدي اؤلومدن نجات تاپاق (55)<br />ايگيرمي بير (21) مارت 1918<br />نئچه پارچا کندي بير نئچه نفر مستثنا الماقلا قتله يئتريبلر...صداقلو کندينده يالنيز بير چوبان قاليبدير، چونقارالودان 450 نفر و بزرگ آباددان 130 نفر اؤئدوروبلر...<br /> مسيحي لرين شرطلري<br />بو شرطلري ضمانتي کيمي ايستيرلر کي اهالينين باش بيلنلريندن 100 نفري اونلار گيروو وئره ک(60)<br /> مسلمانلار طرفيندن ايستهنيلن تبريزدن بير هيئتين گلمهسيني رد ائتديلر، دئديلر بو هيئت گرهک خاريجي مامورلارلا بيرليکده اولسون.<br /> آسوريلرين صاحب منصبلري و قوشون حيصهلري جناب پالکونيک کوزمينين اطاعتيندهديرلر<br />بير ولايتين 200 مين نفرليک اهاليسينين موروثي و اکتسابي واردوولتينين فارت ائديبلر (64)<br /> هر گون چوخلاري مختلف مرضلردن اؤلورلر، گونده يوز نفره قدر ده آجليقدان اؤلورلر (67)<br />4 آپريل 1918<br />مجلسدن ويخ قوسولخانالارا، پالکونيک کوزمينه، ائرمني لر کوميتهسينه و ساير مربوط دايرهلره يازيب ايسته ميشيک کي هئچ اولماسا، قالان بير آز انسانلارا اجازه وئرسينلر، يالنيز اهل عياللاريني گؤتوروب، بير طرفه ئئتسينلر، شهر، وار دؤولتلريني و الاکلاريني اونلارا (جينايتکارلارا) وئسينلر.. (70)<br /> مسيحي نمايندهلري ...ايسيرديلر بؤيله آورهک داغلايان و جان آغريدان حادثهلري اؤرت باسدير ائتسينلر و قويماسينلار کيمسه خبردار اولسون.<br /> 70 نفرين ايمضالاديغي بير عريضه دهن:<br />سوت امر طيفيللر و چاره سيز قادينلارين ديليندن ريجا ائديريک ائله ائدين کي هئچ اولماسا اورمو سلماس و ساير يولللاري آچسينلار کي بيز يازيقلار عئله و اوشاقلاريميزين اللريني توتوب بو ولايتي ترک ائدهک...<br />14 آپريل 1918<br />بوگون کربلايي اسالله تاجر تهرانچي کي اصلاح مجلسينين عضوو ايد، مجلسه گلنده ايروان آوريلري توتوب ائرمنيلر کوميتهسينه آپاريبلار.<br /> تانينميش حاجي آقا ٍعطاري که والي بير شخصايدي اؤلدوروبلر.<br />بوگون يئددي دئيرمان کندينده حاجي آخوند آدلي روضهخواني اؤلدوروبلر.... بوگون انگنه، باشاالامباشلو کنلريني کي بوگونه کيمي بير نيجات تاپانلاريني قاليردي، غارت ائديب اهاليني چوخونو اؤلدوروبلر<br />18 آپريل 1918<br /> قونسولخانلارا خيطابا 69 نفرين امضالاديغي بير مکتوبدان:<br />..قتل عام اولدوق، تالانديق، ائولريميز يانديريلدي، روحاني رئيسلر و يئرلي آغ ساققاللار گوناهسيز قتله يئتيريلديلر، بيز بدبختلرده آز ساييدا ديري قالانلار عموميتلا ائوده قاليب و بير يئره چيخماغا ايختياريميز يوخدو...انساليق آدينا ...هئچ الماسا ولايتين بير گوشهسين بيزه وئرين که اهالي چؤلون اود علفيله قارينلارين دويدورسونلار يا آرخايينليق وئرسينلر که اهل عياليميزين اليندن ياپيشيب سايير ولايتلره مهاجرت ائدهک، بو دؤزولمنوز حادثهلردن کي اونلارا دؤزمک بشر اوچون مومکون دئيل قورتاريب ، آسودهليکله ديلنمهيه مشغول اولاق...(87)<br />دوشنبه 22 آپريل 1918<br />تبريزده گلن هئت له برابر مسيحيلرله موذاکيره ائتمک اوچون مسلمانلار بير 6 نفرليک هيئت سئچديلر کي من ده اونلارين ايچينده ايديم<br />23 آپريل<br />مسيحيلر بؤيله جمعيتين شهردن گئتمهسيله مخالفديرلر. بونا گؤره ساثحيلدهکي گودوکچولره خبر وئرميشديلر کي،بوتون اجازه نامهلري باطيل ائتسينلر...مسلمانلاردا فايتون و آت قالماميشدي (96)<br />14 ماي 1918<br />(عثمانلي لار سرحدلره ياخينلاشاندا مجلس قرار وئرير کي اونلارا بير مکتوب يازيب اونلار اوزاقلاشديرسينلار صديقالممالک و م مکتوبو وئرمهيه سئچيليرلر)<br /> ايکي ساعات (عثمانلي کواندانينين) چادرينداييديق، نهايت درجه مهربانليق و انسانيتله قوناقدارليق ائتدي..<br />قوماندان دئدي: من حرب مامورويام، منه امر اولوبدورکي اورمو آليب، اوردا يانميش سيلاحلي دستهلري لغو ائديب، عثمانلي دؤؤلتي قارشيسيندا سلاح ايشلتمک ايستهينلري تنبيه ائديب هر کنددن کي توپ و تفنگ اودو قالخسا، يانديريب داغيديم. من شخصا داغيتاق و آدام اؤلدورمکله راضي دئيلم و امکان قدر ايستيرم قان تؤکمهدن اؤز بورجومو يئرينه يئتيرهم. (111)<br />شهردن شيطان کندينه کيمي 7 آغاج يولدا ...بير مسلمان گؤزه دهيمهدي.. باراندوز چايينين اطرافيندا... نئچه عاجز قادين و ايکياوچ سينيق سالخاق کيشي گؤردوک، دئديکلرينه گؤره 40 گون داغلاردا قاچاق ياشاميشديلار و عثمانلي قووهلريني اورا گلديييندن سونرا داغدان يئنميشديلر.<br />عثمانليلار اکينچيليک محصوللاريني قورماغا چاليشيرديلار و قوماندان بو حاقدا خصوصي تؤوصيه ائتميشدي کي سيلاحلي قووآلر محصولو ضاي ائتمهسينلر. (117)<br />تپه ترکمان کنددينده س طيفيل کي ايکي اوغلان و بير قيزيديلار، هرهسي 78 ياشيندا، بوغدا زميسينده اوت يئيرديلر... اوقدر آريغايديلار کي سسلري چيخميردي...<br />20 ماي 1918<br />شمشه فرهاد وزيرآبادي آدلي بي مسيحي عظيم السلطنه سرداري اؤلدوروبدور (120)<br /> مرحوم ءويدالاسلامين ائوينه گئديب اونون قالانلارينا باش ساغليقي وئرديک..مرحومين کيچيک اوغلونون وضعي که جماعت آراسيندا قتله يئتيريلميش آتاسيني آختاريردي سون درجه اورهک ينديران ايدي (123)<br />23 ماي<br />مجلس اصلاح او جمله دن تبريزه يوللاماغا بير گزارش يازير اوردا گلير:<br />اؤتن ايل روسيه قازئترلينين بيرينده بير شخص بير مقاله يازيب و نضارا ملتينه مخصوص بير ملي حکومتين يارنماسين ايسته ميشدي، بيز نصارا ملتينين نماينده سي کيمي بو جملهني تکذيب ائديريک (126)<br />عسگر آباد فاجعه سي<br />بو کيتابدا دئيدييي کيمي نجات تاپانلارين بير سيراسي قاچيب عسگر آباد کندينه سيغيلميشديلار. (131)<br />25 مايدا بير سيرا سيلاحلي او جمله دن آقا پطروس (آسوريلرين حربي قومانداني) (آروادي) ملک خوشابه ايله عسکر آبادا يولا دوشور اميرخان ارمني ده اورا گئتميشدي (133 و 131)<br /> داغلارين باشيني آلميش مسيحي لر گولله آتماغا باشلاديلار،...،من قالانين باشينا چيخيب بايراقلا نه قدر علامت وئرديم بير فايد ائتمه دي، 2 گولله ده منه قارشي آرتديلار...200 نفره ياخين اوشاق و قادينلارلا دروازهدن چيخيب آقا پطروسون يانينا گلديک و او دا ونلار آدام قوشدو کي شهره يا قونشو کندلره گئتسينلر. کوچه ده گلنده بيردن دداغدان تفنگ سسي گلدي دو قادين و بير اوشاغا گولله توخوندو کي بيري درحال کپچيندي و بيري يارالاندي قادينلار قاچيب قاييتديلار. من ده آقا پطروسون يانينا قاييديب ماجراني آنلاتديم. ... (134)<br />2 يون 1918 ده 200 نفره ياخين کيشي، قادين و طيفيل اوشاقلار مچيدده جمع اولوبلار يا اورا سيغيليبلار، بونلار اورا داخيل اولوب هاميني اوردا قتله يئتيريبلر(138)<br />20 ايول 1918<br />منيم عسگرآباددين ديري قالانلاريندان آپارديغيم آراشديرمايا گؤره او کنده هجوم و غارت زاماني اهالينين 2000 نفري اؤلدورولموشدورلر.<br />30ماي صضرت مستطاب شريعتمدار حاجي ميرزا فضلالله آقا مجتهدين ائوينه گئديب، معظمالله توهين ائديب، کتک ووروب ائويندن بير سيرا شئيلر آپاريبلار.<br />ائرمني بير فدايي مشهدي بخشعلي آدلي بير تاجرين ائوينه گئديب اوندان 25 توم پول ايستهييبدير...نظميه ادارهسي ائرمنييه اخطار وئيب آمما او ائرمني فدايي مشهدي بخشعليني توتوب آپاريب نظميهده روولورله اؤلدوروبدور (136)<br /> حاجي حسين آدلي دوگوچونو نئچه ائرمني فداييسي توتوب خيلاص الماسي اوچون 300 تومن ايسترلر. (139)<br />حاجي رفيع آدلي بيرسينين 2000 تومن ليک قيزيک و جواهرلرين آپاريبلار (140)<br />24 يون 1918<br />بوگون هر کيمين کي ائوينده تلفون وارايدي، مسيحي لر آدام يوللايب، تلفونلاري آليبلار.. بير نفر مسيحي ده يوللاديلار کي تلفن مرکزينه نظارت ائتسين، اصلينده تلفن مرکزين مصادره ائديبلر. (147)<br />ائرمني لر مجلسه گلمهميش نئچه محترم شخصي ائولريندن زورلا چيخاريب، توقيف ائدبلر (158)<br />ائمني لر کوچه ده نئچه مسلمان قادينين چادرلالاريني باشلاريندان گوتوربولر (159)<br />ياشلي و محترم بير سيد اولانآقا مير محمد پيشنمازي اؤلدوروبلر. (159)<br />توحپراق قلعه و ايکي اوچ باشقا کندده100 نفره ياخين مسلماني اؤلدوروبلر. (160)<br />16 يول 1918<br />بوگون سلماس دان گلميش مسيحيلر عجيبه بير غارت يولا ساليبلار...داملاردا مسلمان قادينلار اوطرفبو طرفه قاچيرلار.<br />نهايت کي دکتر شط ده مسلمانلارين مظلوملوغونو باشا دوشدو 162)<br />افسوس کي 100 مين نفر گناهسيز آدامين قاني طوکولندن سونرا بونو باشا دوشوبدور(163)<br />ئرمني رئيسلريندن آندانيق آدلي بيريسي 5 مين نفر سيلاحلي ائرمنيله جلفا دان کئچيب، خويا هجوم ائديب ... ايندي عثمانليلارلا شدتلي محاربه آپاريرلار.(164)<br /> مسيحيلر اکين محصوللاريني اؤز حيوانلارينا اوتارماقلا تلف ائديرل بو طرفدن ده محصول صاحيبلري هرگون يوزيوز و ايکييوزايکي يوز آجيندان جان وئريب اؤلورلر و مئيدلري نئچه گون دفن اولمادان ائولرينده قالير (168)<br />وان بؤلگهسيندن گلن مهاجر ائرمنيلر باراندوز چايي نين آشاغي سيندا يئرلشن کندلره گئديبلر، اونلار اوچون 9 پارچا کند نظرده آلينيب. (173) اصيل اهالي؟<br />16 ايول<br />شوالين 7 سي (16 ايول 1918) شهرين دروازهلرينه آدام قويوب و مانع اولورلار کي کيمسه محلهلرده بوغدا ساتماغا حقي يوخدور. هرکس بوغدا گتيرسه گرهک آپارسين آمئريکانين ويس قونسولخاناسينا تحويل وئريب، پولونو آلسين. بو منوال ايله بوغدانين ساتيشينا مانع اولوب و مسلمان اهاليننين هلاکتينه باعث اولدولار (176)<br />بوگون نئچه مسيحي مرحوم بيگربيگينين حمامينا که زنانه ايميش (قادينلار اوچون) داخيل اولوبلار. او زامان اوردا بير عيده شهرين اشراف طبقهسيندن اولان خانيملار سايير طبقهلره منسوب اولان قادينلارلار اوردا حمام ائديرميشلر. مسلم دير که کيشينين قادين حامامينا داخيل اولماسي اودا محترمه قادينلارين لوت اولدوغو حلدا نئجي وحشت و قورخو ياردار. (176)<br /> ايندي محترم ويس قونسولخانادا يارانميش غله لمسيونوندا شدتله قاداغان اولوب کي کيمسه مسلمانلارا بوغدا ساتماسين (180)<br />آمئريکانين ويس قونسولو دکتر شط مسيحي رئيسلرله بيرگه بير تهلکهسيزليک کميسيونو ياراديب و بئله بير اعلان وئريبدير:<br />ائرمنيلر و آسوريلردن عيبارت تهلکهسيزليل کميسيونون طرفيندن شهرين عموم آسويلري و ائرمنيلرينه بو حؤکم وئريلير کي بوتاريخدن سونرا هر نووعغارت، تالاماق، اوغورلوق، قتل و قالاباليق قطعي قدغان اولور....تموز آيينين 9ي، 1918 تهلکهسيزليک کاميسياسينين رئيسي دوکتور شط<br />بو کيتابين تحرير اولماسينين سببي<br />... ائله اولماسين 300 مين اهالينين ياريسيني اؤلدورب و ديگر ياريسيني بير حالا سالماسينلار کي ديراي قالماقدانسا اؤلوم آرزو ائتسينلر... (183)<br />25 ايول 1918<br />بير سيرا اهلينين خواهيشي اساسيندا حکومت معاوني آقاي جيل الممالک و من آمئريکانين ويس قونسولخاناسيناسينا گئديب، بوگونه کيمي ديري قالميش اهالينين شهري ترک ائتمهلريني خواهيش ائتديک...<br /> جناب ويس قوسول جوابدا مؤوضوعدان کنار دانيشديلار، اهاليني شهري ترک ائتمهسينله موافقت ائتمهديلر..(188)<br /> مهاجر مسيحيلر بير نفر مسيحي نظميهني که مسلمانلار توخوناغا مانع اولوردو، گوللهايله اؤلدورموشدولر (189)<br />28 ايول 1918<br />ائرمني فدائيلري افشار قوشونونون 7جي بؤلمهسينين رئيسي جناب حاجي عزيزخان اميرتومانا حؤرمتسيزليک ائديبئرو نئچه نفي توتوب پول ايستيرديلر.<br />آوگوست آيينين 2 سي<br />عثمانلي آتديلاري يورشاه دروازاسيندان شهره داخيل اولدولار. او آندا يازيق مسلمانلارين حالي آدامدا رحم دوغوروردو، آغ ساققالار شادليق و سئوينجلريندن آغالييب، دهشتلي فاجعهلردن خيلاص اولدوقلاري اوچون يئره سجده ائديب شوکر ائديرديلر. سايير طبقهلر که چوخو ماتملي و عموميتله ستم چکميش و تالانميشايديلار، آغلاياآغلايا آغير تاثير ائديجي حاللا عثمانلي قوشونونو قرشيلاييب اؤزلريني اونلارين آتلارينين اياغي آلتدينا آتيرديلار. هر طرفدن آغلاماق سسي گليردي.... مسيحيلر بيرزاماناؤنجه شئيرليني تانيش اولدوقلاري مسلمانلارين ائوينه داشييب، يونگوول و قيمتلي شئيلريني اؤزلريله داشييميشديلار....(196)<br />دقيق عيارلامارا گؤره 300 مين اهاليدن 50 ميندن ايندي 50 ميندن آرتيغي قالماييبدير. 50 مين نفر آلدورولوب، 100 ميندن آرتيق يارالاردان و تضييقلردن فوت ائديبلر، بير عده يئرلي مسيحيلردن ده مهاجرت ائديبلر ... مادي خسارت 100 مليون تومنه کيمي محاسبه تخمين اولونور...(201)<br />4 آوگوست 1918<br />آوگوستون 3 نده شهرده قالان مسيحي جينايتکار (اشرار)دان نئچهسيني توتدولار اونکلاردان ايکيسي انقلابدا(!) نئچه نفري قتله يئتيرمک و مسلمان قاديني زرورلا توتوب آپارماغا ال وورموشدولار. آراشديرمالار و استنطاقدان سونرا 4 آوگوستدا ايکيسيني ده توپخانا مئيدانيندا دار چکديلر.<br />آوگوستون 15ينده قوماندان قول اردو صلاحالدين بيک طرفيندن قاباخجادان خبر وئريلميشدي کي بوگون جامع مچيدينده ناماز قليناجاقدير. ناهار وختي علما و شهرين ساير عاليملري مچيد جامع ده حاضير اولدولار. آقاي شمس العلما امامت ائتديلر و جمعه نامازي برابر قليندي. سونرا اهل سنت علمادن آخوند محمد بالاوي طرفيندن عربي خطبه اوخوندو و داها سونر حاج آقا امين الشرع منبره چيخيب، عثمانلي سلطاني و ايران شاهي آدينا ويطابه اوخودو. (207)<br />9 اوکتيابر 1918 مجلس اتحاد اسلامين صدري حاجي ميرزا فضلالله آقا مجتهد اهاليني مچيد جامع ده اهالي بيرليگه و عثمانليله اتحادا چدعوت ائتدي. سحري گون د10 اولکتيابر عثمانلي اردوسونون اساس حيصهسي اورمونو ترک ائتدي. (219) دکابرين 5 ينده عثمانلي قوشونلارينين قوانداني يوسف ضيا بيک ارورمونو ترک ائدير و بونونلا اورمودا داها هئچ عثمانلي قوشونو قالمير (225)<br /> خسارتلر: باخماياراق کي ناموسي تجاوزلر حاقيندا يازماغا جماعت اوتانير آمما يئنهده نئچي مينلردن آرتيق دير ... اؤلدورولنلر و اؤلنلر جمعا 200 مين نفره چاتير (230)<br />مارتين 29و 1919 جو ايل معظم السلطنهنين 20 ياشلي جاوان اوغلو تيريک ترياک يئييب و نئچه ساعات فاصلهايله وفات ائتدي(237)<br />نئچه گون سونر شکاک کوردلرينين رهبري اسماعيل سميتقو اورمو اهاليسيني اورمويا هجوم ائتميسي<br />29 آپريل 1921<br />مرحوم عظيم السلطنه سردارين 78 ياشيندا بير قيزي وار. اسماعييل سميتقوون قارداشي احمد آقا ايستير اونو اؤزون نيکاح (عقد) ائتسين. بدراسلطنه مرحوم سردارين عيالي قيزين ياشينين آشاغي اولدوغو اوچون رضايت وئرمير. بوگون محمد علي آقا شکاکي مامور ائديب قويوبلار مرحوم سردارين ائوينه، هده قورخو و تفنگ گوجوايله قيزي ايستيرلر و دئيرلر اؤزلري عقد ائديبلر.<br />1 ماي 1921<br />معلوم اولان عمرخان شکاکين ماموريتي گويا اهاليني گوللهايله اؤگدورمل دئيل. اونون ماموريتي بودور کي بو ولايتين بدبخت اهاليسين چوبوق (آغاج) آلتيندا له ائديب و نهايت شکنجهايله اؤلدورسون.... نئچه نفر مدرسهيه گئدن طيفيللري کوچهدن توتوب اونلاريدان اوبيريلر کيمي کتک وورورلار..(453(<br />يون آيينين 10ي 1921<br />بوگون تمرآقا نيننين وغلو عبدالله بيگ اسماعيل آقا شکاکين اوغلو معظم السلطنهنين قيزيني عقد ائتدي. (6 ياشلي) بسيراللطانين قيزني دا نير حاج بيگين اوغلو خان ابدالين نؤکري صنعان آدلي بيريسي عقد ائديبدير. بوگونلر کوردلر اهاليدن چوخلو قيزلار آليرلار!(465)<br />مطلبين اولينده اشاره اولان کيمي اورمو و آزربايجانين غربينده باش وئرن حادثهلر چوخ طوفانلي بير روزگاردا باش وئريردي. 1918 جي ايلده اورمودا ائرمني و آسوري ياراقليلاري سوي قيريمي آپارديقلاين دؤورده شمالي آذبايجانين ايلک استقلال دؤرو باشلاميشدي. غرب دؤلتلري بو دؤرده نئچه سناريو ايله ايشلهييرديلر. اونلاردان بيري روسيه ايمپرياسينين سابق اراضيلرينده عثمانلي ايمپرياسينين داغيلماسيندان نتيجهلنن کيمي بير سيرا يئني مستعمرهلر اله کئچيرمک ايدي. بلشويکلرين حربي موفقيتلرين و بؤيوک بريتانيانين هندوستان و مصر مستملکهلرينده آزادليق حرکاتينين باشلاماسي، بو ايمپريانين حربي قوشون قوهلريني آزليغي ايله قارشيلاشديرير. بو سببدن بريتانيا هم کئچميش روس ايمپرياسي اراضيسينده و هم ايراندا اوزوناوزادي پلانلاريني قيراغا قويوب، يئني آوانتوريستي پلانلاردان کنارا چکيلمهيه مجبور ائدير. مثل اوچون للويد جرج کابينهسي 1919 ين فورال آييندا تامسونون باشچيليق ائتديي ربي صيحهلرين باکيا داخيل اولدوغوندان تکجه 3 آي سونرا همان قووهلري آزربايجاندان چيخارمق قرارينا گلير. ايرندا ايسه اردشير ريپورترين نئچه ايللر حاضيرلاديغي سناريوون يعني ايراني ايرانلي بير ماريونت له اداره ائتمک آکتوئللشير. گيلان دا سوسياليست شورا جمهوريتي اعلان اولماسي و شيخ محمد خيابانينين آزربايجاندا آزاديستان اعلان ائتمهسيده بريتانيا اوچون وضعيتي مرکب لشديرير. باشقا طرفدن روسيهده بلشويک حاکميتينين ايش اوسته گلمهسي ايراندا چار دؤروندن قالميش روس قوشون حيصهلرينده هم تکنيکي بازا باخيميندان و هم ساواش روحيهسي باخيميندان ايشلري چتينلشديدر و داها روس قوشون حيصهلري بريتانيا اوچون اوجوز باشا گلن و آسانليقلا اداره اوکلان گوج قووهسي دئيلديلر. بئله وضعيتده داها غربي آزربايجاندا مسيحي بير دؤلت يارداماق اوزاق و غير رئال بير سئودا کيمي گؤرونوردو. ارومو و اطراف شهرلرينده 6 آيليق حدسيز اندازه سيز جينايت اونو تؤرهدنلره يالنيز تاريخين ان قارانليق و قانلي صحيفهلرينين مؤلفي کيمي ثبت اولدولار. آمما بو جينايتکارليقلار و سوي قيريملاردان گؤزله نيلن نتيجهيه يعني اهاليسي قتل عام اولموش تورک توپراقلاريندا ائرمني آسوري دؤلتي ياراداماغا نائيل اولماديلار.<br />حربي غلبه:<br />حربي مقاومتي سينديرب، ايستهديي مقاولهني تحميل ائتمک (ايران عراق محاربه سي، ايران روس محاربه لري)<br />اقتصادي غارت:<br />ياشاييش منطقهلريني اله کئچيرمک: (چيخماق اجازه سي اهليه ئريلمير، جنسي تجاوزلر، وارلي کارلي آداملار و جمعيتده ايکون رولو اوينايان روحانيلر، تاجيرلر، آغ ساققالالري سيرادان چيخارماق)<br />گوناهسيز کوتله و جينايتکار رهبرلر (امئريکا ويتنامدا، شوروي افغانستان دا)<br />کنترل اولمايان کوتله و گوناهسيز رهبرلر (فوتبال مسابقهلرينده، انقلابلاردا بير ايکي گونده باش وئرن حاديثهلر، پاسبان اؤلدورمک، سومقائيت حاديثهلري)<br />بوردا هدف اهالينين هئچ بير يازيلي قايناقدا ثبت اولمادان، دونيانين خبري اولمادان شرطسيز و فيزيکي محو الماسي ايدي. (9 پارچا کندين ائرمنيلره وئريلمهسي) بو نوعدن اولان پروژهلرين تاييني بيز تايخ ده قيبريس ده، يئرواندا، زنگه زروردا و سون ايللرده بوسني و کوسووادا شاهيدي اولدوق. آمما هئچ بير حالدا بؤيوک بير بؤلگهده اهالينيني 3 ده ايکيسينين ممه ييندن پپه يينه قدر قتل عامينين نمونه سينين بلکه رواآندادا گؤرمک اولار.<br />قایناق:<br />http://tinyurl.com/6gdouh7 </div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-7534173551139121344?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-32900073902383226812011-06-25T03:13:00.000-07:002011-06-25T03:15:26.957-07:00آثار و بناهای تاریخی شهر اورمیه: کاروانسرای میدان کشمش<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div class="separator" style="clear: both; font-family: inherit; text-align: center;"><a href="http://1.bp.blogspot.com/-P-zj6x8YG-g/TgWz6SnfB5I/AAAAAAAACeM/lRhBq2YCA2o/s1600/Urmia+Urmiye+Urumiye+Orumiyeh+Urmiya+Urmu+iran+west+Azerbaijan+Azerbaycan+Azarbaijan+History.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="240" src="http://1.bp.blogspot.com/-P-zj6x8YG-g/TgWz6SnfB5I/AAAAAAAACeM/lRhBq2YCA2o/s320/Urmia+Urmiye+Urumiye+Orumiyeh+Urmiya+Urmu+iran+west+Azerbaijan+Azerbaycan+Azarbaijan+History.jpg" width="320" /></a></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;">این کارونسرا و یک کاروانسرای کنار آن از معدود کاروانسراهای باقی مانده شهر هستند این کاروانسرا در خیابان مطهری ودر محدوده دوشابچی خانا یا(یکانی لار)بازاره واقع است از مشخصات این کاروانسرا سردری بزرگ وساده بادری بزرگ حیاط وصحن بزرگ که به دور آن حجرات ساخته وپرداخته شده راه دسترسی به پشت بام این کاروانسرا از طریق راه پله ای است که از طرف ورودی کاروانسرا به داخل کاروانسرا منتهی می شود الان نیز از این محل به عنوان انبار وسایل پلاستیکی استفاده می شود.</div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-3290007390238322681?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-29125726301764602952011-06-13T01:51:00.000-07:002011-06-13T01:56:55.457-07:00آثار و بناهای تاریخی شهر اورمیه - حمام علی مصطفی<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://4.bp.blogspot.com/-ZSE2cpQBN88/TfXPH4ta28I/AAAAAAAACaU/Cyry0E8Q__o/s1600/History+Urmia+City+West+Azerbaijan+Azarbaijan+Azerbaycan+photo+resim+Orumiyeh+tarix+tarih+Orumiyeh+Urumiye+Urmiye+Urmu+Urmiya+iran.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="320" src="http://4.bp.blogspot.com/-ZSE2cpQBN88/TfXPH4ta28I/AAAAAAAACaU/Cyry0E8Q__o/s320/History+Urmia+City+West+Azerbaijan+Azarbaijan+Azerbaycan+photo+resim+Orumiyeh+tarix+tarih+Orumiyeh+Urumiye+Urmiye+Urmu+Urmiya+iran.jpg" width="224" /></a></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><span style="font-size: small;">این حمام یکی از بزرگترین حمام های بجامانده تاریخی شهر اورمیه و شاید بزرگترین حمام این شهر است که در خیابان مطهری کوی دوشابچی خانا (شیره پزخانه) قرار دارد این بنا واقع در کنار بازار دوشابچی خانا قرار دارد که ظاهرا این بناها توسط شخصی به نام حاج قاضی که یکی از علمای مشهور این شهر بوده موقوفه ودرست شده که مجموعه بازار وحمام وبازار است قدمت این حمام به احتمال زیاد به دوره ترکی آزربایجانی قاجار وبه دوره ناصرالدین شاه می رسد ولی احتمال هم دارد که از این هم قدیمیتر باشد چون گنبد های این حمام به علت فرسوده وقدیمی بودن تخریب شده ولی دیوار های آن قدیمی مانده واین حمام نیز به هماره بازار دوشابچی خانا در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است حمام علی مصطفی دارای هفت گنبد که سه تای آنها بزرگ وبقیه متوسط هستند از بزرگی این حمام همین را بس که که این حمام در امتداد بازار دوشابچی خانا درست شده ودر ظلع شرقی آن قرار دارداین حمام یکی از بهترین حمام های تاریخی شهر اورمیه است که می توان پس از مرمت به موزه مردمشناسی تبدیل کرد بیش از این نمی توان از حمام علی مصطفی گفت تا انسان در برابر آثار فرهنگی خود قرار نگیرد نمی تواند آن را درک کند.<br />http://tinyurl.com/6dz27np</span></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-2912572630176460295?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-71522509895686327472011-06-01T00:29:00.000-07:002011-06-01T00:33:59.514-07:00آثار و بناهای تاریخی شهر اورمیه - مسجد سردار<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://4.bp.blogspot.com/-uQU0rqviSxI/TeXpmkWuc3I/AAAAAAAACR8/IhjkXCFAzkU/s1600/Urmia+City+History+west+Azerbaijan+Azerbaycan+Azarbaijan+Urmiye+Urumiye+Urmu+Orumiyeh+Urmiya+photo+tarix+tarih+iran.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="212" src="http://4.bp.blogspot.com/-uQU0rqviSxI/TeXpmkWuc3I/AAAAAAAACR8/IhjkXCFAzkU/s320/Urmia+City+History+west+Azerbaijan+Azerbaycan+Azarbaijan+Urmiye+Urumiye+Urmu+Orumiyeh+Urmiya+photo+tarix+tarih+iran.jpg" width="320" /></a></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;"><span style="font-size: small;">مسجد سردار (عظیم السلطنه)<br /> مسجد سردار یا ساعتلو: <br />توسط شخصی به نام عبدصمدخان جد عظیم السلطنه سردار در اواسط دوره دولت ترکی – آزربایجانی قاجار ساخته شده که این مسجد دارای سردری عظیم وکاشی کاری شده است وضلع دیگ آن به سمت کوی نظم السلطنه نیز دارای دیواری کاشیکاری شده است بالای سردر قوسی این مسجد عظیم السلطنه سردار ساعتی از کشورآلمان خرید(۱۹۱۳)وآن رابالای مسجد نصب کرد که در قدیم الایام صدای آن در تمامی نقاط شهر شنیده می شد مسجد در اواخر دوره قاجار مطابق باسال ۱۲۹۵ه.ش توسط عظیم السلطنه مرمت مزین به کاشیکاری می شود داخل مسجد نیز به سبک طاق گنبدی روی ستون های سنگی مقرنسی شکل که تعداد انها جمعا ۱۴ عدد می شود استوار گردیده مسجد دارای یک کهریز نیز می باشد این مسجد دارای یک شیستان بزرگ ویک شبستان کوچک می باشد که شبستان بزرگ شبستان مردانه وشبستان کوچک شبستان زنانه است که در این اواخر مسجد توسط میراث فرهنگی مرمت شده است این مسجد یکی از زیباترین مساجد تاریخی شهر اورمیه (<a href="http://urmiye-tr.blogspot.com/2011/04/urmiye-sehirinin-qanl-xatiralarindan.html">Urmiye</a>) است ساعت این مسجد در موزه اورمیه به نمایش گذاشته شده است<br />http://tinyurl.com/3td9t3o </span></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-7152250989568632747?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-82078373162946887812011-04-28T04:09:00.000-07:002011-04-28T04:17:57.260-07:00گوشه ای از تاریخ خونین شهر اورمیه<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://2.bp.blogspot.com/-ZOXv_s9gCbY/TVee26D5abI/AAAAAAAAB0Q/ZYqtfFn-0mk/s1600/History+Urmia+City+Urmiye+Urumiye+Orumiyeh+Urmiya+Urmu+West+Azerbaijan+iran.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"><img border="0" height="226" src="http://2.bp.blogspot.com/-ZOXv_s9gCbY/TVee26D5abI/AAAAAAAAB0Q/ZYqtfFn-0mk/s400/History+Urmia+City+Urmiye+Urumiye+Orumiyeh+Urmiya+Urmu+West+Azerbaijan+iran.jpg" width="400" /></span></a></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">شهر ماجراهاي خونين</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">هر قدر راجع به شهر زيباي اورميه صفحات تاريخ را ورق مي زنيم و بعقب مي رويم از شهرهاي ايران شهر ديگري را سراغ نداريم كه مانند شهر اورميه و تاريخ آن توام با آتش و خون باشد. </span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> اكنون كه مورد تاخت و تاز ديو دلاني قرار گرفته بود، فرزندان غيور آن به جنب و جوش آمده، آمادهي دفاع مي گرديدند. عبدالعلي خان يكي از افسران نظامي ايران از جانب مرحوم اقبال الدوله با پنج دسته سرباز و يك عرّاده توپ مامور گرديد كه در ظاهر بنام ماموريت وصول ماليات ولي در باطن براي نگهداري محال صوماي و بره دوست و جلوگيري از تجمع كورد بدان صوب حركت كند و به وسيلهي پيكهاي سوار اوضاع را به اقبال الدوله گزارش دهد. مشاراليه در نزديكهاي اورمي وضع را وخيم ديده براي نگهداري توپ و ابواب جمعي خود به اورمیه مراجعت و اقبال الدّوله را از جريان آگاه ساخت. اقبال الدوله دو فوج افشار را با ساز و برگ آماده ساخته ده روز در كنار شهر اردو كرده و تبريز و تهران را نيز از اوضاع مطّلع گردانيد. </span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">اقبال الدوله در روز اول شهر ذيقعده 1297 افراد ابواب جمعي خود را حركت داده و بطرف بره دوست براه افتاد. در اين حين كه كرد ها قريهي سنجي را لشگرگاه خود ساخته بودند، شيخ عليخان ماكوئي با فوج دهم خوي قورخانه و اسلحه و چادر و وسائل جنگ براي فوج افشار آورده و بدين طريق نيروي اورميه تقويت گرديد. </span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">اقبال الدّوله مرحوم با دو فوج سرباز و دو عرّاده توپ و خمپاره در قلعهي بدربو و شيخعليخان با فوج خود در چمن خاتون جان اردو كردند و بدين طريق شيخعليخان هم مواظب شهر و هم پشتيباني اردوي اقبال الدّوله را به عهده داشت.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> روز نهم ماه ذيقعده 1297 هجري شيخ محمد امين و خليفه سعيد با هشت هزار سواره و پياده با تفنگهاي مارتين و اسبهاي تازي مهيّاي قتال گرديدند. اقبال الدوله نيز چهارصد نفر براي محافظت اردوگاه و قورخانه گماشته و هزار نفر سرباز و دويست نفر سوارهي افشار و مهاجر كليبر و قراجه داغ و چهارصد نفر از چريك برداشته در كنار رودخانهي نازلو بناي جنگ و قتال گذاشتند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> در آن روز سرباز و سوار با مردانگي كوشيده و سپاه كوردها را نيم فرسخ عقب راندند و به قلعهي سنجي اردوگاه اكراد رسيدند. اقبال الدوله در قلعهي قرالر مقابل قلعهي سنجي اردوگاه ساخته و در آن روز بيست نفر از كردها مقتول گرديد و فتح از جانب اقبال الدوله بود. سه روز بهمين قرار بازار گير و دار گرم بود تا روز دوازدهم جنگ شديدي در گرفت. هر دو طرف از اول طلوع آفتاب تا غروب با توپ و تفنگ در زد و خورد بودند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> تفنگچي هاي چريك با محمد عليخان پسر حاجي پاشا خان سنگر جداگانه بسته و سرباز هم هر دسته در سنگر جداگانه مشغول و گرم دعوا بودند. سركار آجودان مخصوص پسر اقبال الدوله چون اندكي كسالت مزاجي داشت در اردو مانده و آقا بيگ ياور خلج فوج هشتم را حركت داده و با دو عرّاده توپ پايين رودخانه را سنگر بسته مشغول جنگ و ستيز مي كردند ولي چون تفنگ كوردها مارتين بود و گلوله آن هزار قدم مي زد و تفنگ سربازان دويست قدم بيشتر را نمي زد سرباز نمي توانست چندان كاري از پيش ببرد. با اين همه تفوّق و برتري با سربازان بود. روز سيزدهم نيز نائرهي جنگ سخت مشتعل بود. اقبال الدوله با خسروخان سرهنگ پسرش ملقب به سراج السّلطنه گاه سواره و گاه پياده به سنگرها سركشي مي كرد و لشگريان را تشجيع مي نمود و به انداختن توپ و تفنگ فرمان مي داد. تا حوالي غروب آثار فتح در جانب نيروهاي دولتي نمايان بود و چون شيپور بازگشت نواخته مي شود افراد و توپچيان دولتي در حين عبور از رودخانهي خان ارخي چون به علت گودي رودخانه اندكي تاخير مي كنند. اكراد در اين موقع تاخت آورده و سرباز را پراكنده مي سازند و چهار نفر سرباز و توپچي را مقتول مي سازند. علي سلطان مشهور به علي پهلوان چند تير توپ انداخته ايستادگي و رشادت نشان مي دهد. عاقبت او نيز شهيد مي گردد. و سرش را بريده با يك عراده توپ و خمپاره با چنين فتحي نزد شيخ باز مي گردند. اين حادثه باعث جسارت اكراد شده و موجب دلشكستگي طرف ديگر مي گردد روز چهاردهم اقبال الدوله و سرهنگ خسروخان با فوج هفتم و آجودان مخصوص (پسر ديگر اقبال الدوله ) با وجود كسالت مزاج با كمال رشادت با فوج هشتم افشار از راه پائين رودخانه بناي جنگ گذاشته.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> رودخانه را سنگر بسته مشغول جنگ و ستيز مي گردند و چون تفنگ كوردها مارتين بود گلوله آن هزار قدم مي زد ولي تفنگ سربازان دويست قدم بيشتر را نمي زد.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">ولي با اين همه ابتكار عمل و فتح با اردوي دولتي و سركار اقبال الدوله بود تا اينكه روز سيزدهم ذيقعده 1297 اقبال الدوله با پسرش خسروخان سرهنگ كه بعدها سرتيپ گرديد، با فوج هفتم سمت قلعهي قرالر با لشگر كوردها مشغول جنگ و ستيز بود و خود در سنگرها به افراد لشگري دلداري مي داد و گاه فرماندهي توپچيان را به عهده مي گرفت در آن روز نيز تلفاتي بر لشگر شيخ وارد آمده و طرف غروب كه لشگر اقبال الدوله بطرف اردوگاه عقب مي نشست به رودخانه جاي گرفتند و عبور از رودخانه نظم حركت نظام را به هم زد- بسوارهاي شكاك از كمين گاه هجوم آورده با تفنگهاي مارتين چهار نفر سرباز و علي سلطان توپچي را به قتل رسانيدند. علي سلطان مرحوم كه در اين گير و دار رشادت فوق العاده نشان داده و با انداختن چند تير توپ حملات دشمن را در هم مي شكست عاقبت جان خود را نيز در اين راه باخته و بعد از اينكه از پاي مي افتد، سر او را بريده با يك عراده توپ و يك عراده خمپاره انداز نزد شيخ محمد امين مي برند و اين حادثه بر تجرّي ياغيان و اشرار افزوده و باعث دلشكستگي قواي اقبال الدوله مي گردد. در روز چهاردهم ذيقعده 1297 اقبال الدوله و پسرش خسروخان با فوج هفتم و سركار آجودان مخصوص پسر ديگرش با فوج هشتم افشار از راه پايين رودخانه و تفنگچيهاي چريك از سنگرهاي خود بناي جنگ گذاشتند. آجودان مخصوص با وجود نقاهت مردانه مي جنگيد. سوارها هم در بالاي كوه سركوب دشمن را گرفته و گلوله توپ و تير تفنگ مانند دانه هاي تگرگ از آسمان مي باريد كه درويش شكاك بي باكانه با عده قليل سوار، بدون اينكه تفنگي خالي نمايد، بيدقي بدست گرفته بناي حمله و صعود بقله كوه گذاشت.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> سواره كليبر كه عده آنها پنجاه نفر بودند سراسيمه شده بدون اينكه كسي زخمي شدهيا كشته اي بدهند اردو را گذاشته و فرار كردند و يكسره راه قره داغ را در پيش گرفتند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> بعد درويش حكاك شكاك ديوانه وار بطرف سواره هاي مهاجر كه سي نفر بودند، حمله كرده آنها را فراري داده و باعث تجري كوردها گرديد. حسين خان سركرده ايشان گريان بحضور اقبال الدوله در قلعهي قرالر رسيده و عذر تقصير خواست. هشتاد نفر سواره هاي افشار هم به تبعيّت از ياران گريز پاي خود فرار كردند. در اين هنگام سركردهي سواران افشار سرتيپ باقرخان در دارالخلافهي تهران بود.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">حوادث قتل عام قوشچای (مياندوآب) و فتوحات اين جنگ رعب و هراس در دل مردم انداخته و فرار كردن سوار كليبر از قلّهي كوه كه آنرا بر دشمن مسلط مي ساخت باعث شكست گرديده و سر كار اقبال الدوله در قلعهي قرالر و پسرش سر كار آجودان مخصوص در قلعهي بدربو هر دو بي خبر از همديگر محصور شده و رابطهي آنان قطع شده بود و سربازان ابواب جمعي آنان از پس ديوارهاي حصارها با كوردها جنگ مي نمودند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">خبر محاصره شدن اقبال الدوله و پسرش به شيخ علي خان سرتيپ ماكوئي رسيده فوج دهم را حركت داد. بدواً در قلعهي بدر بوبه آجودان مخصوص ملحق و بعد به اتفاق به قلعهي قرالر رفته خدمت اقبال الدوله رسيدند. ولي در قلعهي قرالر به علت كمي و تنگي جا سواره و توپخانه را مجدداً به قلعهي بدربو مراجعت دادند. در حين ورود اين عده به قلعهي بدربو كوردها حمله ور شدند. ولي با مقاومت و حملهي متقابله مواجه شده و فرار كردند. در اين اثنا دو نفر فرستاده از طرف اهالي و علماي اورميه وارد شده و خبر آمدن شيخ عبيدالله را به اطلاع اقبال الدوله رسانيدند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> اقبال الدوله بدون درنگ سرتيپ شيخعليخان را با فوج خوي روانهي شهر اورميه كرد. در اين حين خبر رسيد كه سوارهي شكاك از دهات با چپاول غنائم و اشياء مي برند. آجودان مخصوص نيز مامور دفع آنان شده به اتفاق سربازان خود جلوي آنها را گرفته پنج نفر را كشته و پنج نفر ديگر را دستگير با اموال چپاول شده وارد اردوي دولتي در نزديكي شهر اورميه گرديد.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> در تاريخ 15 شهر ذيقعدة الحرام 1297 كه فوج افشار با اقبال الدوله در قلعهي بدربو بود، شيخ محمد امين كاغذي به شيخ عبيداله نوشته، از شكست لشگر دولتي و گرفتن توپ و خمپاره و خالي بودن شهر اورميه از نيروهاي دولتي وي را مطلع ساخته و او را به حمله و تسخير شهر اورميه تحريص كرد. بعد شيخ صديق پدر بزرگتر خود را با عده اي به مرگور فرستاده كه لشگري از كوردها جمع آوري نمايد. وي ده روز در محال مرگور اقامت و به جمع آوري نيرو اشتغال داشت كه روز دهم بنا به فرماني كه از پدرش شيخ محمد امين دريافت مي دارد با عجله با نيروهاي جمع آوري شده خود را به اردوي پدر رسانيد كه به شيخ عبيداله پيوسته به تسخير شهر اورميه بشتابند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">شيخ عبيداله در چهاردهم ذيقعده 1297 ق.ه از محال مرگور حركت كرده، در بالاي قريه باراندوز اردوگاه ساخت بعد امر كرد هيزم بسيار جمع كرده آتشي عظيمي برافروختند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> در روز پانزدهم از آنجا حركت كرده در كوه سر (سیر) يك فرسخي شهر اورميه فرود آمد و به قرار شب پيشين آتشي افروخته و كوهي را آتشكده ساخت و اين كار به تقليد از پيغمبر اسلام بود كه در يكي از جنگها براي شكوه قشون اسلام و ارعاب كفّار امر به آتش افروزي داده بودند و شيخ عبيد نيز اورميه را مكّه و كوهسر را منا و خود را رسول خدا خيال و فرض مي كرد!</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> در كوه سر شيخ دو طغرا نامهيكي را به عنوان آقا مير جمال الدين شيخ الاسلام و ديگري به نام آقا ميرزا حسين آقا مجتهد و قاطبهي اهالي شهر اورميه بدين مضمون مي نويسد:</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> جناب مستطاب ... بعد از مقدمه ... داعي جهت دادخواهي اهل عشيره و رفع ظلم رعيت و فقرا آمده ام و دو روز در اورميه مهمان شما هستم و از شما به غير از سيورسات خواهشي جهت لشگر ندارم و در مسجد جامع اورميه با اهل اسلام نماز خوانده هر صاحب شغل را در كار خود گذاشته بعد عازم دارالسّلطنه تبريز خواهم شد. اگر سر كار اقبال الدوله اطاعت كرد، منصب بزرگ به او خواهم داد. اگر اطاعت نكرد، او را به شهر راه ندهيد كه رفع و رجوع او براي اينجانب آسان است و اگر به غير از اين نمائيد مي رسد به اهل اورميه آنچه به اهل مياندوآب رسيد من خود به همراهي "لشگر خود مي آيم كه مبادا از لشگر نصرت اثر گزندي به اهل اورميه برسد" "اورميه را خانه خودم مي دانم انشاء الله محبتها در حق آنها خواهم كرد."</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> چون نامه به اهالي شهر اورميه رسيد، همه اهل ولايت جمع شده از مضمون نامه مطّلع گرديدند. حقير (علي افشار) در آن مجلس حاضر بودم. بعد از گفتارهاي گوناگون بنا را بر اين مي گذارند كه با احترام نامه اي نوشته و سه روز مهلت خواهند تا در عرض اين مدت هم اقبال الدوله را مطلع سازند و هم براي دفاع از شهر آمده گردند و باستحكام دروازه هاي شهر پردازند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> نامه به وسيلهي ميرزا غفور و حسينقلي بيگ خلج نزد شيخ عبيدالله فرستاده شد و شفاهاً به وسيلهي اين دو نفر از شيخ سه روز مهلت خواسته شد و با چرب زباني به شيخ گفتند كه، در عرض اين سه روز شهر آرام مي گردد و مردم خود را براي استقبال آماده مي سازند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> شيخ به دو روز مهلت راضي شده و گفته بود: دو روز مهلت مي دهم به شرطي كه اقبال الدوله را به شهر راه ندهيد تا تسليم شود يا در هر جا كه خواست با من دعوا نمايد.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> ميرزا غفور در جواب گفته بود كه اگر اقبال الدوله تمكين ننمايد هرگز او را به شهر راه نخواهيم داد.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> بعد از مراجعت اين دو نفر پيك علماء و اعیان اورميه كاغذ نوشته و توسط آقا مير جعفر خلخالي و حاجي ملا جعفر تاجر و آقا عبدالله خدمت اقبال الدوله فرستاده و او را از جريان امر آگاه ساختند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> اقبال الدوله شيخعلي خان سرتيپ را با فوج دهم خوي روانه شهر اورميه كرد كه شهر را در مقابل هشت هزار نفر پيش تازان لشگر شيخ عبداله محافظت نموده و شهر را مهياي دفاع و قتال نمايند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> در شب شانزدهم ذيقعده 1297 قمري هجري شيخعلي خان سرتيپ با فوج دهم خوي وارد شهر اورميه گرديد.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> اهالي اورميه از آمدن نيروي دولتي خوي اندكي آرام و دلگرم گرديدند. هر چند اهالي به راهنمائي سران قوم و علما در برجها توپ و تفنگچي آماده كرده و اطراف شهر را سنگربندي و با چوب و خاك مستحكم كرده بودند. شيخ علي خان سرتيپ نيز با عده اي از علما و اعيان هر جا كه نقايصي به چشم مي خورد به ترميم آنجا دستور مي دادند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> شيخ عبيداله نيز از آن طرف دستور داده بود آب رودخانه هاي شهر را بسته و قنات را خاكريز نمايند و چرخهاي آسيابهاي اطراف شهر را شكسته و مردم را در مضيقه قرار دهند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> در شانزدهم ذيقعده هشت هزار از سواران و افراد شيخ محمد امين و خليفه سعيد به اردوگاه شيخ عبيد پيوسته و بدين ترتيب سي هزار سواره و پياده در كوهسر جمع شدند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> شيخ عبيد شيخ صديق را با دو هزار سواره و پياده مامور كرد كه به قريهي كجين رفته و مواظب اقبال الدوله باشند و مانع حركت او به شهر اورميه گردند و همچنين رضا بيگ پسر حاجي حسين آقاي كرد را مامور اورميه كرد كه تا اقبال الدوله به شهر نيامده كار شهر را يكسره نموده و بدون جنگ آنرا اشغال و مسخّر نمايد و اول با سران مردم مذاكره و آنها را به اين كار راضي نمايد.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> رضا بيگ خود وارد شهر شده و در خانهي شيخ الاسلام پيغام شيخ عبيد را رسانيد. ولي حرفهاي درشتي از مردم شنيده و از دروازهي خراسان بيرون رفت در حين خروج رضا بيگ از دروازه عده اي از اهالي آن محله دو نفر از كسان او را زخمدار ساختند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> بعد از غروب آفتاب روز هفدهم ذيقعده 1297 اقبال الدوله از راه بالوو عزم آمدن شهر را كرد. شيخ صديق نيز با دو هزار سواره و پياده در قريهي گجين سر راه قلعهي بدربو كمين كرده منتظر آمدن سربازان دولتي و اقبال الدوله بود. اقبال الدوله از اين موضوع مطّلع شده و براي انحراف شيخ و كسانش راه بالوو را برگزيده و از آن راه عازم شهر اورميه گرديد. نزديك قريهي مزبور سيصد نفر از نفرات سرباز كه از كوردها و اهل بالوو گجين و آن محال بودند، تقاضاي مرخصي كردند كه شب را در نزد اهل و عيال خود بمانند و وداع كنند. اقبال الدوله كه از منظور خائنانه آنان اطلاع داشت ناچار آنان را با تفنگ و اسلحه مرخص فرمود.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> بعد از مرخصي آنان اقبال الدوله بكسانش امر كرد كه در رفتن تعجيل نمايند كه مبادا آن نمك به حرامان رفته و شيخ صديق را از حركت نيروي دولتي به اورميه مطلع سازند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> سيصد نفر مزبور هم يكسره پيش شيخ صديق رفته و به نيروي وي ملحق و او را از حركت اقبال الدوله به اورميه از راه بالوو مطلع ساختند. شيخ بي درنگ به تعاقب اقبال الدوله پرداخته ولي به او نرسيده اقبال الدوله دو ساعت از شب گذشته در هفدهم ماه ذيقعده به اورميه وارد شد. اهالي از ورود وي به شهر خوشنود و قويدل گشتند. اقبال الدوله مسجد يورتشاه را مركز ستاد خود ساخته و به تقسيم دروازه هاي شهر براي نگهداري و دفاع بين ساكنين شهر اقدام كرد.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> دروازهي يورتشاه كه طرف لشگريان شيخ عبيد و مشرف به باغ دلگشاد بود و يك منطقهي خطرناك به شمار مي رفت، صيانت و نگهداري آنرا خود به عهده گرفته و سمت خرابهي نوكچر و محلهي خسرو آباد را به آقايان ميرجمال الدين شيخ الاسلام و مقرّب الخاقان حاجي پاشاخان و پسرش محمد عليخان سرهنگ كه بعدها ميرپنج شد و حسام العلماء و اهل محله سپرد. كوچه و محلهي مهدالقدم را به آقاي سيد محسن و اهل محله و دروازهي عسگرخان را به عهده ميرزا حسن آقا مجتهد و پسر خود اقبال الدوله آجودان مخصوص و سرتيپ توپخانه محمدرضا خان و شيخ علي خان سرتيپ ماكوئي و دروازهي بالوو را به جناب آقاي حاجي سيد آقا پيشنماز و خسرو خان سرتيپ كه بعدها به سراج سلطنت شهر يافت تفويض كرد.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> دروازه توپراق قلعه به آقاي حاجي قاضي و امام جمعه و عبيدالعليخان و محمد قلي بيگ ياور سواره و اهل محله و دروازهي هزاران به آقاي سيد آقا پيشنماز كه در سال 1310 امام جمعهي اورميه گرديده و دروازهي بازار باش به آقاي صدرالعلما و آقا ميرزا سميع و حاجي نائب الصّدر و ملا علي امام زاده و صادقخان سرتيپ توپخانه و دروازه ارك به عهدهي حاجي رحيم خان و حاجي شفيع عليخان و حبيب اله سرتيپ توپخانه و منوچهرخان و ساير اولاد حسينقلي خان بيگلربيگي و ساير برجها و سنگرها و خرابه هاي اطراف شهر به عهدهي يك نفر صاحب منصب و اعيان شهر تفويض گرديد كه با عده اي تفنگچي و سرباز محافظت و حراست گردد. خرابه هاي بعضي جاها با خاك و چوب اندكي تعمير گرديد ولي قلعهي شهر بسيار خراب بود و عبور و مرور از اغلب جان آن امكان داشت.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">متن فوق قسمتی از کتاب (گوشه ای از تاریخ خونین اورمیه) از آثار چاپ نشده استاد شیوا می باشد که برای اولین بار در سایت آقای رضا همراز محقق ترک درج گردیده است. </span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">بنده بنا به نظر شخصیم در چندین مورد و کلمات مقاله دست برده ام. مقاله اصلی را می توانید از لینک زیر مطالعه فرمایید.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">http://tinyurl.com/5wqjutb</span></div><div><br /></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-8207837316294688781?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-61649084245681368202011-04-13T23:17:00.000-07:002011-04-13T23:20:21.420-07:00قسمتی از تاریخ پارسیان<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div dir="rtl" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; text-align: right;">قسمتی از تاریخی پارسیان<br />نویسنده مقاله فوق: Hasan Isbalanli <br />هدف از این نوشته توهین به هیچ گروه اتنیکی نیست. اینها تنها گوشه ای بسیار اندک از تاریخ است. متاسفانه طی هشتاد سال اخیر حکومت های حاکم سعی در جعل و وارونه نشان دادن این حقایق داشته اند. در عوض هر جا توانسته اند از ترک و عرب ستیزی در مقیاس وسیع حتی در کتابهای درسی بهره جسته اند.<br /> چنگیزخانِ بقول جوینی"جهانگشا" و خون ریزدرمیدان جنگ، نخستین کسی است درتاریخ که شکنجه را ممنوع ساخت! ولی درمقابل مغولها، پارس ها دردوره هخامنشیان کاشفِ زجرکش کردن، با شکنجۀ جانکاهِ "استوانه خاکستر" بودند: (خلاصه تاریخ کتزیاس صفحه: 95، 99، 100...، ترجمۀ فارسی-کامیاب خلیلی-نشر کارنگ1380 ) به روایت او سنگسارکردن(ص:93)،خوراندن اجباری خون گاونرجهت کشتن برادر(ص:44)، زنده زنده دفن کردن(ص:104 و88)، دفن درتابوت چوبی(ص: 74)،ازگرسنگی و تشنگی کشتن(ص: 35) ،چشم درآوردن و پوست کندن(ص:35)،به صلیب کشیدن(ص:82) وسر بریدن وسپس مصلوب کردن(ص:110)، که ابتکارداریوشیِ "دارزدن" همراه با، برروی نیزه نشاندن هم هست(ترجمهکتیبه بیستون:ای.م.اُرانسکی،فقه اللغه ایرانی ص:108 - ترجمه کریم کشاورز-انتشارات پیام 1358)، مُثله کردن(ص:108و110)،سربریدن(ص:50)، نمایشِ: گردن زدن چهل نفر با هم(ص:54)،قطعه قطعه کردن(ص: 104) ، زبان را ازریشه کندن وکشتن(ص:106)،که ارث وعادت پدری و اجدادی است : داریوش اول درکتیبه بیستون : دِ.بِ.- ستون دوم - بند 13و14- صفحه 51 ترجمه فارسی "نورمن شارپ" میفرماید: "فَرَوَرتیش گرفته شده،بسوی من آورده شد.من هم بینی،هم گوش،هم زبان اورا بریدم ویک چشم او را از حدقه درآوردم...". مسموم کردن با زهرو کشتنِ همراه با شکنجه تمام خواجه سرایان(اخته شدگان) بیگناه(ص:114)، این قصه درروایات هرُودُت و.. سرِدرازدارد وهمین مقدارش کافی است.<br />اگر توحش امپراتوران آشوردرجنگ (مثلاسورگون دوم، آسورنصیربال، آسوربانیپال) را با ازآن هخامنشی (کورش، داریوش، خشایارشا) مقایسه کنید، باجی به هم نمی دهند! کورش کبیرکه دروغ- سازان حرفه ای ورنگ رزان تاریخ، مدعی صدوراعلامیه حقوق بشرازطرف اوهستند!(...حقوق بشر تنها متعلق به عصرسرمایه داری صنعتی است و پیش ازآن موضوعیت نداشت!)، یکجاهمه اهالی شهری درکشوربابِل بنام "اُپیس" را، پیش ازتصرف پایتخت آن کشورکه باز"بابِل" نام داشت، برای اِعمال ترس ازپیرزن وپیرمردگرفته تا بچه های شیرخوارش را قتل عام فرمود! همولابُد بنام حقوق بشرمیخواست کروزوس شاه لیدی(کشورسارد) را زنده زنده بسوراند! وپسراورا هم درمقابل چشمان پدرومادرش بقتل رسانید ومادرپسر، یعنی ملکه لیدی خود را ازحصاربزیرانداخته خودکشی کرد!(ص:33). بریدن سرپسراسیر"تومریس" ملکه ماساژتها هم لابُد چشمه دیگری ازحقوق بشروتمدن ما، درمقابل توحش دیگران است! که بنوشته"هرودت"کورش درحمله انتقامی تومریس (مادر) کشته میشود(529 ق.م.). تومریس دستورداد سرمرده اورا بریده و درطشت خون انداختند و آنگاه چنین گفت:" خونخوار، درزندگی ازخون خوردن سیرنشدی، بخورشاید بعدازمرگت سیرشَوی"،با چنین مرگی پیدا کنید که مقبرۀ پاسارگاد با استیل یونانی پس ازاسکندر(330 ق.م) ازآن کیست؟ اگر به شرح جنایات داریوش تنها بنا به نوشته خود اودرکتیبه بیستون و جنایات پسرش خشایارشا بنا به کتیبه ها یش وآدمکشی های ملکه های هخامنشی، بنا به نوشته های مورخین یونانی و نیزاشارات فلاسفه ای چون افلاطون (کتاب قوانین) وارسطو(سیاست)، بپردازم مطلب خیلی طولانی میشود. تاریخ، آتش زدن آتن مرکز فلسفی و فرهنگی یونان وغارت معبد مشهور"دِلف" ضمنِ اهانت به آپولون، ونیز به آتش کشیدن بابِل، عروس شهرهای عصرباستان و همچنین تخریب معبدهای دیگر ادیان :(کتیبه -ایکس ، پی اِچ- مشهور به ضد دیو- بند پنجم صفحه 121 ترجمه فارسی "نورمن شارپ") را، ازافتخارات خشایارشا میشمرد!که ادامۀ روش و سنت پدرش داریوش بود(کتزیاس صفحه :57 و59 و هرودت کتاب ششم بند های 94-102). از قتل عام بلوچها، دیلمی ها وگیلانی ها،(هندی ها و آلانی ها ) ، کردها، جهرمی ها و ترکان وبوسیله اردشیر بابکان وانوشیروان دادگروبهرام چوبینه، بروایت شاهنامه فردوسی درمیگذرم، چونکه اسطوره هایش بجای خود، که حتی اکثرادعاهای مربوط به تاریخ شاهنامه اعتبار وسندیتی ندارد. اما بیست و شش روزشکنجه مانی و کشتن او بوسیله بهرام اول ساسانی و مانوی کُشی و مسیحی کُشی مداوم (جزنسطوریان) درعهد ساسانیان و رد کردن طناب ازشانه عربها البته بعدازشکستن وجدا کردن استخوانهای کتف شان، و ملقب شدن شاپوردوم به لقب افتخارآفرین ذوالاکتاف-ی(صاحب شانه ها) و بالاخره مَزدکی کُشی نوشیروان و فرمان قتل عام حبشیان دریمن ودستوردریدن شکم زنان باردارازحبشیان، جزو تاریخ است، واشارتی خیلی کوتاه از توحش متمدنانه خودیها است<br />پارسیان امردبازی را از یونانیان آموخته اند (هرودوت)<br />پارسیان گاو نر را، به واسطة قوة بارور كردن فراوانی كه داشت، احترام می كردند، و برای ماده گاو دعاها و قربانیهای خاص داشتند .(ویل دورانت)<br />چو ن فرزندان به سن رشد می رسیدند، پدرانشان اسباب كار زناشویی ایشان را فراهم می ساختند . دامنة انتخاب همسر وسیع بود، زیرا چنانكه روایت شده ازدواج میان خواهر و برادر، پدر و دختر، و مادر و پسر معمول بوده است ..(ویل دورانت</div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-6164908424568136820?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-72724555453508868262011-04-06T21:58:00.000-07:002011-04-06T22:01:29.144-07:00آثار و بناهای تاریخی شهر اورمیه - منار مسجد امام شافعی یا سونیلر مه چیدی<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://1.bp.blogspot.com/-3ZlbSSHUCGo/TZ1B2Q28ltI/AAAAAAAACHE/quIi0UJTREU/s1600/Urmia+City+History+iran+West+Azerbaijan+Urmiye+Urmiya+Urmu+Orumiyeh+Urumiye+Azerbaycan.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="400" src="http://1.bp.blogspot.com/-3ZlbSSHUCGo/TZ1B2Q28ltI/AAAAAAAACHE/quIi0UJTREU/s400/Urmia+City+History+iran+West+Azerbaijan+Urmiye+Urmiya+Urmu+Orumiyeh+Urumiye+Azerbaycan.jpg" width="255" /></a></div><div dir="rtl" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; text-align: right;">مسجد سنی ها:<br />مسجد سني ها در حال حاضر از ضلع شمالی ، غربی و جنوبی مشرف به خيابان می باشد و از ضلع شرقی متصل به املاك غير می باشد و فعلاً نيز اين مسجد در مركز شهر اورميه قرار دارد . مناره اين مسجد با ارتفاعي حدود 20 متر با قطر 20/2 متر و با پله های مارپيچ كه از ارتفاع 3 متری كف مسجد شروع می شود ، احداث شده كه در محور وسط استوانه ، مناره چوبی كلفتی با قطر 20 سانتيمتر كار گذاشته شده كه پله هايی دور اين محور كار شده اند و لبه هر پله يك چوب چهارتراش تعبيه شده است . پوشش انتهای مناره بصورت شيروانی گنبد مانند با چوب می باشد ، دور تا دور بدنه بيرونی مناره دارای تزئينات آجری و آجرهای لعابدار مي باشد كه بصورت هنرمندانه رسمی بندی شده است . مسجد امام شافعی در سال 1328 هجری قمری به همت « حاجی شريف افندی » از علمای بزرگ ترک سنی كه به كار تجارت مشغول بوده احداث گرديده است اين مسجد در سال 1357 هجری شمسی كلاً تخريب می گردد و فقط مناره آن حفظ ميشود و در جای مسجد قبلی ، مسجد نوساز با مصالح تيرآهن و آجر احداث ميگردد كه هم اكنون اين مسجد محل برگزاری نماز جمعه مسلمانان اهل تسنن شهر اروميه می باشد . مناره موجود مسجد سنی ها به قدمت 90 ساله در كنار بافت مسجد تازه احداث شده بصورت سالم و دست نخورده باقی مانده است.</div><div dir="rtl" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; text-align: right;">http://goo.gl/F7ecv</div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-7272455545350886826?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-2954501817029671742011-03-24T07:06:00.000-07:002011-03-24T07:06:49.703-07:00آذری کلمه سي نين ايبهامي حاقيندا قيسا نوت<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div class="separator" style="clear: both; font-family: inherit; text-align: center;"><a href="https://lh6.googleusercontent.com/-cCwgfNUIsng/TYtPB4XLMMI/AAAAAAAACDo/8athoJiselU/s1600/Turkish+Azerbaijan+Azerbaycan+iran+Guney+South+Turk+dili.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="320" src="https://lh6.googleusercontent.com/-cCwgfNUIsng/TYtPB4XLMMI/AAAAAAAACDo/8athoJiselU/s200/Turkish+Azerbaijan+Azerbaycan+iran+Guney+South+Turk+dili.jpg" width="320" /></a></div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;">عاريف كسكين</div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;">- فارس ميللييت چي لري ايرانداکي آذربايجان تورک لريني تانيملاماق اوچون آذري کلمه سيني ايستيفاده ائديللر. احمد کسروي نين " آذري يا زبان باستاني آذربايجان " اثريني ده آذري کليمه سي نين ايستيفاده سينه تئوريک داياناق اولاراق گؤستريرلر. احمد کسروي نين " آذري يا زبان باستاني آذربايجان " اثرينده اؤنه سوردويو تئزيس لري داها سونرا هم اؤز مقاله لري هم ده فرقلي تاريخچي لرين چاليشمالاري چوروتولموشدور.<br />فارس ميلليتچي لري آذري کلمه سيني چوخ گئنيش و احمد کسروي نين تئزيس لريني ده آشاجاق شئکيلده ايستيفاده ائديرلر. اصلينده احمد کسرويني ده اؤز منفعت لري ايستيقامتينده تحريف ائديرلر. باشقا بير سؤزله بو گون آذري کلمه سينه يوکلنن /عطف ائديلن معنا احمد کسروي نين " آذري يا زبان باستاني آذربايجان " تئزيس لريندن چوخ فرق لي دير.<br />احمد کسروي 1921-جي ايلده « آذري يا زبان باستاني آذربايجان» آدلي اثريني نشر ائتميشدي. مؤليف بو اثرينده آذربايجان لي لارين تورک اولماديقلاريني ايره لي سورموشدور. کسروي يه گؤره آذربايجانين اسکي ديلي تورک ديل عاييله سينه منسوب دئگيل دير. آذري ديلي ايران منشالي بير ديل دير. آذري لر سلجوقلولارين ايرانا گلمه سي ايله تورک لشمه يه باشلاميشديلار. کسروي يه گؤره بو ديل آذربايجانين بعضي بؤلگه لرينده ياشاسا دا بوگون آذربايجاندا دانيشيلان ديل تورکجه دير. باشقا بير سؤزله احمد کسروي بو گون کو آذربايجاندا يايقين اولاراق دانيشيلان ديلين آذري اولماديغيني قبول ائدير. آذري ديليني آذربايجانين اسکي/باستاني ديلي کيمين تانيملايير..<br />احمد کسروي آذري کلمه سي ني ديل آدي کيمين ايستيفاده ائدير. احمد کسروي نين اثرلرينده آذري مفهومو ائتنيسيته و ميلت معناسيندا دئگيل. کسروي يه گؤره آذري ديلي ايران منشالي ديل دير و بو ديلي دانيشانلار ايسه آرييا نئژاد/ايرقينا منسوبدورلار.<br />فارس ميللييت چي لري احمد کسروي نين قوندارما تئزيس لريني بئله تحريف ائتميشلر و کسروي نين ايستيفاده ائتديگي معنانين اؤته سينده فايدالانيرلار. کسروي آذري ديليني آذربايجانين اسکي ديلي کيمين تعريف ائدير، آنجاق فارس ميللييت چي لري بوگون ده آذربايجان دا دانيشيلان ديلين آذري اولدوغونو ايديعا ائديرلر. حال بو کي، کسروي آذربايجانين بو گون کو ديليني تورکجه اولدوغونو قبول ائدير.احمد کسروي آذري کلمه سيني ديل آدي کيمين ايستيفاده ائدير، فارس ميللييت چي لري ايسه آذري کلمه سيني ائتنيسيته، ميلت و ايرق/نئژاد معناسيندا ايستيفاده ائدير.<br />گؤرولدويو کيمين آذري کلمه سي ني معنايا گلديگي بللي اولمايان چوخ موبهم بير مفهوما چئوريلميشدير. بو دا فارس ميللييت چي لرنين اساسي چليشکي/تناقوض لريندن بيريدير.<br />فارس ميللييت چي لري اؤز تئوريسيين لري نين تئزيس لريني تحريف ائدرئک کولتورل/فرهنگي فاشيست اؤزل ليک لريني آچيق شکيلده گؤسترميشدير. احمد کسروي کيمين فارس ميللييت چي تئوريسييني تحريف ائدن سياسي آخيمين حق نييت دن نه قدر محروم اولدوغو اورتادادير. بو تحريف آذري کلمه سي ني تاريخي موضوع اولماقدان چيخارتميش، آسيملاسيون واينکار سيياستي نين اؤنملي وسيله سينه چئويرميشدير.<br />ايشين غريب طرفي فارس ميللييت چي لرينين بو تحريفي دئگيل. چونکي اونلارين نه اولدوقلاريني بيليريک . ايراندا اؤزلريني " دئموکرات " اولاراق آدلانديران نيرولارين/قوووه لرين ده بو کلمه ني ايستيفاده ائتمه لري چوخ جاليبدير.<br />بو يازي "عاريف كسكين"ين فيس بوك صحيفه سيندن آلينيب و اؤيرنجي سيته سي طرفيندن عرب اليفباسينا كؤچورولوبدور.</div><div dir="rtl" style="font-family: inherit; text-align: right;">http://tinyurl.com/6kgqjpc</div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-295450181702967174?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-76139075134398212662011-03-12T00:39:00.000-08:002011-03-12T00:39:06.445-08:00اورمودان گلن ايشيق لار-عسگرخان افشار اورموي - عبدالمالكی<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div class="separator" style="clear: both; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; text-align: center;"><a href="https://lh6.googleusercontent.com/--XxQpxRKeWY/TXswZdUd87I/AAAAAAAAB9Q/WBK8TIV20OU/s1600/Asker+Khan+Afshar+Urumi%252C+Qajar%2527s+Ambassador+to+The+Court+of+Napoleon+Urmia+history+Urmiye+Urumiye+Orumiyeh+Urmu+Urmiya.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="320" src="https://lh6.googleusercontent.com/--XxQpxRKeWY/TXswZdUd87I/AAAAAAAAB9Q/WBK8TIV20OU/s320/Asker+Khan+Afshar+Urumi%252C+Qajar%2527s+Ambassador+to+The+Court+of+Napoleon+Urmia+history+Urmiye+Urumiye+Orumiyeh+Urmu+Urmiya.jpg" width="320" /></a></div><div dir="rtl" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; text-align: right;">اورمودان گلن ايشيق لار-عسگرخان افشار اورموي (عبدالمالكی)<br />اورمو (اورمیه) شهری قاجار دوورونده و آزربايجان – روس ساواشلاری اسناسيندن چوخ کسکین (كريتيك) رولا صاحيب ميش و اورمولو سياسی آدام لار اوزامان اونملی اوینام (رول لار) اويناميش لار. روس اوردوسونون ظفريندن سونرا اورمو شهری ضيمانت كيمين توركمن چای و گوليستان موقاويله لرينده گوستريلميشدی و اگر عابباس ميرزا روسون طلب اتديگی جريمه لری{10كرورتومن(5ميليون تومن)} اوده ممه ميش اولسايدی اورمو شهری روس لارا وره بيليرميش(1243هجري – قمری). اورمو شهرينين قابليت لی سياست آداملاريندان بيری عسگرخان افشار اورموی ايدی . بو سياست آدامی ممالك محروسه ايرانين او تاريخه كيمی بيرينجی ائلچيسی كيمی فيرانسادا منصوب اولدی. قاجار شاهی ( فتحعلی شاه) بو وسيله ايله ايستيردی فيرانسيز باشچيسی ناپلئون ايله روس لارا قارشی موقاويله باغلاييب و اونلارين سيلاح وساواش بيليم لريندن فايدالانسين . بو چالیشمالار فين كنشتاين موقاويله سينه مونجر اولدو، آنجاق تاسف كی چوخ قيستا بير سوره ده ن سونرا ناپلئون انگليس لر له آنناشمادان سونرا تك طرفی اولاراق بو آنلاشمانی دايانديردی. عسگرخان افشار 1808دن 1810آ قدر فيرانسادا ايقامت اتميشدير. بعضی تاريخچی لر اونون فيراماسونری محفيل لرله علاقه دار اولدوغونو ايدعا ائديبلر. عسگرخان افشار عبدالمالكی 1249هجري قمری اورمو شهرينده وفات اديب و قبری اورمونون جنرال مچيدينين شبيستانيندا دير. او مرحومون خانيميدا همين يرده گومولوب دور. همين مچيد افشار سردارينين خرجيله و ائوينين قونشولوقوندا تيكيلميشدير. عسگرخان خانيم لارين ايجتمايا اياق آچماسيندا ديرلی اوینام (رول) اويناميشدير.<br />توجه ائتمه لييق كی عسگرخان یوره (محله سی) او زامان هيندو محله سی آدلانيرميش و 1273کوچسه ل - آیسال ایلی (هجری قمری) يعنی 24ايل سردار افشارين اولوموندن سونرا ديگر افشار سرداری كی اودا تصادفن عسگرخان افشار آديلا معروف اويموش و كورد عيصيانچيلارلا ساواش دا (دره گيز چيمن لرينده ) شهيد اولدوقدان سونرا هيندومحلله سی نين دروازاسيندان شهره جنازه سی واريد اولدوقدان سونرا ، او شهيدين آدی پايدار قالسين ديه اورمونون اهاليسی طرفيندن آدينی عسگرخان محله سی ايله دئييشديرميش دير و بو محلله نين آدی عسگر خان افشار عبدالمالكی ايله هچ بير موناسيبتی يوخدور.</div><div dir="rtl" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; text-align: right;">http://tinyurl.com/6lahyxl</div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-7613907513439821266?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-2778826223266126922011-03-08T11:27:00.000-08:002011-03-08T11:27:11.824-08:00فولکلور دونیامیزدا قادین عطری / علیرضا صرافی<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="https://lh6.googleusercontent.com/-tu5vCi73UOQ/TXaBef0W_3I/AAAAAAAAB7Y/ah_D17KTJg0/s1600/qashaqay+Turksih+people+Turks+Azerbaijan+Azerbaycan+qadin+kadin+kiz+qiz.JPG" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="320" src="https://lh6.googleusercontent.com/-tu5vCi73UOQ/TXaBef0W_3I/AAAAAAAAB7Y/ah_D17KTJg0/s320/qashaqay+Turksih+people+Turks+Azerbaijan+Azerbaycan+qadin+kadin+kiz+qiz.JPG" width="224" /></a></div><div dir="rtl" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; text-align: right;">فولکلور دونیامیزدا قادین عطری / علیرضا صرافی<br />بو یازی "ائل بیلیمی" درگیسی نین اسفند 1389 - دا یایینلانان "قادین و فولکلور "اؤزل ساییسی اوچون حاضیرلانمیشدیر. بو کیچیک تؤحفه نی اوزومه توتوب، دونیا قادین گونونو ، اینسان حاقلارینا سایغی ایله یاناشان بوتون وطنداشلارا قوتلو اولسون دئییرم. <br />فولکلورلا اوغراشماق هر زامان منی اوشاقلیغین قوس و قزحلی دونیاسینا گؤتوروب، آپاریر. بو دونیایا گیرینجه داها چیخماغیم گلمیر. سانکی آنانین ایستی قوجاغینا سیغینیب، شیرین دیللرینی قانا -قانا دینلهییرم. اونون بوی اوخشایان باخیشلاری آلتیندا یورولمادان اویناییرام، سئحیرلی ناغیللار دونیاسینا دالیرام، نه دئولردن قورخورام نه جاناوارلاردان، منی قوردا وئرمز کی آنام! <br />نازلاماسیله اؤیونور، لایلاسیلا اویورام ... <br />بیر قوش کیمی یووامدان اوچوب، بوداقدان بوداغا قونور باغدان باغا، داغدان داغا کؤچورم. سودان گلن سورمهلی قیزین الیندن سو ایچیرم. اورگیمدن بیر تئل قوپاریب چالیب چاغیریرام، توی دویونده هالای چکن گؤزللرله اویناییب، گولورم و آرازدا بوغولان سارا اوچون آغلاییرام.<br />نه زامان فولکلور دونیاسینا گیریرم داها چیخماغیم گلمیر سانکی طیلیسمه دوشموشم. <br />ائشیتدیگیم نازلامانی یئدیگیم دولمادان، آییرد ائدنمیرم، ایکیسینین ده عینی عطری، عینی دادی وار. قیز سسینی، قیزیل سسیندن آییرد ائدنمیرم. بو نه سئودادیر هئچ اؤزوم ده بیلمیرم.<br />آنجاق اونو بیلیرم کی منیم ایتمیش اؤزلوگوم، کیملیگیم بوردادیر.اصلیم بوردادیر، اصلیم اولماسایدی بو داغلاردا نه گزردیم؟<br />غربت ائلده غفیلدن وورولوب، آتیمدان دوشسم، آنامین سودویله، داغ چیچگین یاراما ملهم ائدین.اؤلسم قبریمی یول اوسته قازین، سئوگیلیمین یولو دوشر.<br />فولکلور دونیاسینا گیردیمی، داها چیخماغیم گلمیر. <br />سن دئمه آنالارین قایغیلی باخیشلاری، باجیلارین مهریبان اللری، سئویب سئویلن گؤزللرین محبت تئللری چکیب ایچینده ساخلاماق ایستهییر منی. سن دئمه بو دونیانین اساس معماری قادینلار ایمیش. طیلیسمی ده اونلارین الینده، آچاری دا. <br />ایندی کی بئلهدی قویون بیر داها آچیق گؤزله، فولکلوروموزون کوچهلرینده دولانیب، قادینلارین بو دونیاداکی وارلیغینی یوخلویالیم. <br />بونونچون توپلومون باشقا کیچیک بؤلوملرینه نظر سالماغیمیزدا فایدا وار سانیرام. <br />بیلیندیگی کیمی هر بیر صینیف، یا خود ایجتیماعی قروپون اؤزونه مخصوص فولکلورو وار، مثلا شهرلیلر، کندلیلر و ائلاتلارین عمومی و اورتاق فولکلورلاریندان باشقا هم ده اونلارین اؤز فولکلوروندان دا بحث ائتمک اولار، نئجه کی آتا -بابادان شهرلی اولان بیریسی "ساغین نغمهسی"نین نه اولدوغونو بیلمز، بیلن وارسا دا او کندمنشالی بیر شهرلی اولمالیدیر. یاخود بوگون شهرلریمیزده "فوتبال فولکلوروندان" بحث ائده بیلدیگیمیز حالدا، کؤچری ائلاتلارین ایچینده بلکهده کؤکوندن فوتبالین نه اولدوغونو بیلمهینلر آز دئییل، بئلهلیکله ده فوتباللا هئچ بیر ایلیشگیده بولونمایان بو و دیگر سوسیال قروپلار فوتبال فولکلورونو دا بیلمزلر. بیلسهلر ده بونو بیرباشا شهر کولتوروندن آلمیشلار. <br />داها کیچیک صینیفلار و قروپلارا گلدیکده یئنه ده عینی ایله بو مسئله ایله اوزبه اوز اولوروق. مثلا شهرلریمیزده چئشیتلی پئشهلرده (خصوصیله ده داها قدیم و گلنکسل پئشهلرده) بیر اؤزفولکلور یاشاماقدادیر، مثلا دمیرچیلیق، چؤرکچیلیک، باشماقچیلیق، قالایچیلیق، فرشتوخوما، قیزیلچیلیق، آل-وئرچیلیک، سینیقچیلیق، بویاقچیلیق، دولگرلرلیک(نجارلیق)، معمارلیق، عطارلیق وس. پئشهلرینه عایید بیلگیلر و ایش اوسلوبلاری سینهدن سینهیه، نسیلدن نسیله گلیب بیر "خالق بیلیمی" کیمی اونلارا چاتمیشدیر، همین پئشهلرین اؤزونه مخصوص سؤزجوکلری، ائتنوگرافیسی و ادبیاتلاری و.. واردیر. <br />سون نئچه یوز ایلده باش وئرن شهرلشمه و صینیفلاشمانین فولکلوروموزدا بو قدر یئر آچدیغی حالدا، خیلقتین اولیندن توپلوملارین یاریسینی تشکیل ائدن، اوشاقلارین تربیهسی و ائو ایشلری کیمی بیر چوخ مسئولیتلری بوینونا گؤتورن، شاهلاری، پهلوانلاری گؤزللیگی قارشیسیندا دیزه کؤچورن، ائولر دؤشهین، مرد اوغوللار، قهرمان قیزلار بؤیودن و بوتون اینسانلیغا آنالیق ائدن قادینلارین فولکلورونو گؤرمزدن کئچه بیلمریک.<br />اونلارین سوسیال حياتدا بؤيوك روللارینی دانماق اولماز. مثلا كند حياتيندا، خالچا، كيليم توخوما، چؤرك ياپما، سود ساغما، حصير توخوما، ميوه ييغما، قيش زوماری حاضيرلاما، تيكيش تيكمه و... بو کيمي ايشلر تماميله قادينلارين بوينوندادير. بوندان علاوه هم ده كيشيلرين بير چوخ ايشلرينه قادينلار يارديمچي اولاراق قاتيلارلار. <br />خالق یاشاییشیندا اؤنملی روللاری اولان قادینلارین، گوجلو بیر "خالق بیلیم"ینه ده یییهلنمهلری چوخ طبیعی بیر حادیثه دئییلدیر. ـ<br />حتی فولکلورون بعضی بؤلوملرینین صیرفا قادینلارین واسیطهسیله یارادیلماسینی ادعا ائتمک اولار... مثلا: اوشاقلار اوچون اوخونوب، دانیشیلان لایلالار، نازلامالار، ناغیللارین یارادیجیلاری آنجاق آنالاردیر. بوتون بونلاردا آنالارین نجیب آرزو ایستکلرینده اؤز عکسینی تاپمیشدیر. <br />بیر چوخ بایاتی، آغی، سایانین دا هم محتواسینا، هم ده اونلاردا ایشلنن بعضی سؤزجوکلرینه گؤره قادینلار طرفیندن یارانماسینی تثبیت ائتمک اولار. ـ <br />مراسیملره گلدیکده بیر چوخ مراسیملریمیزین یارانیب ایجرا اولماسیندا قادینلارین آنا روللاری اولدوغونو ادعا ائتمک اولار. میثال چون توی مراسیملری عموما قادینلارین واسیطهسیله یارانمیش و اونلارین واسیطهسیله ده مدیریت اولور. بو آرادا کیشیلر آنجاق بو مراسیملرده بیر اویونچو کیمی بویونلارینا دوشن وظیفهنی یئرینه یئتیررلر. <br />منه قالسایدی ایچینده بیر چوخ آنالارین دا اؤیودلو سؤزلری بولونان "آتالار سؤزو" یاخوددا "آتا-بابا سؤزو" یئرینه "آتا-آنا سؤزو" ترمینینی ایشلدردیم. ـ<br />آتالار "یووانی دیشی قوش قورار"- دئمیشلر... دوغرو دئمیشلر. ائو دؤشمه، اونا دوزن وئریب، سلقهیه سالما ایشلری نسیلدن نسیله بیر مدنی گلنک کیمی آنالاردان قیزلارینا امانت ائدیلمیش بو گونوموزه گلیب چاتمیشدیر. <br />یئمک و میطباخ کولتورونه گلدیکده یئنه ده سئوگیلی قادینلارین یارادیجیلیغی و ذوقیاتی سوفرهلرین بزگی اولموشدور.<br />دؤشهمهلر،گئییملر، توخونمالاریمیزین هامیسی قادینلارین الی آلتیندان کئچمیشدیر. اساسا ال ایشلری آدیله مشهور اولان خالق صنایعینین چوخو قادینلارا مخصوص صنعتلر ساییلماقدادیر. <br />یوخاریدا سایدیغیم گلنَک و گؤرنکلر، فولکلوروموزون عمومی ساحهسینده قادینلارین بؤیوک روللاریندان دانیشیر آنجاق قادینلارین اؤزلرینه مخصوص و کیشیلرین اوندان یا خبری اولمایان یادا اونلاری قادینلارا عایید دَیَرلندیریلن فولکلورلاری وار. <br />میثالچون اسکی زامانلار عموما سوادسیز قالان قادینلارین اینانجلار دونیاسی دا اولدوقجا گئنیش بیر عالم ایمیش، اؤزلوگونده اسکی و یئرل بیر "دین" ساییلان اینانجلار سیستمی و اونلارا عایید مراسیملر، تؤرهلر و داورانیش طرزلری واقتیله قادینلارین معنوی دونیاسینین بؤیوک حیصهسینی تشکیل ائتمیشدیر. <br />مسلمان توپلوملاردا قادینلار، کیشیلردن آیری اوتوروب، دورارلار، بونا گؤره ده بورادا اؤزل قادین مراسیملریندن بحث ائده بیلریک، مثلا ایران تورکلری ایچینده یایغین اولان خانیم مرثیهلری، خانیم قوناقلیقلاری، سوفرهلر، توی مراسیملرینین بیر چوخ بؤلوملری (او جوملهدن، حنا گئجهسی، باندئیتخت و..) اساسا قادینلارا عایید تؤرنلر ساییلماقدادیر. واقتیله ده همین مراسیملری مشاییعت ائدن قادین سازاندالار و قادین آشیقلار دا وار ایمیش.<br />توی-دویوندن سؤز دوشدو، یئرین گلمیشکن قویون قادین رقصلرینه و همین رقصلرده استفاده اولونان گؤز اوخشار گئییملر و بَزَکلره ده ایشاره ائدک. بونلار معنوی و مادی فولکلوروموزون ان گؤزل حیصهلریندن بیرینی تشکیل ائتمکدهدیر.<br />همین بزکلر و گئییملر هلهده بیر چوخ یئرلرده او جوملهدن قشقاییلر، تورکمنلر، شاهسئونلر آراسیندا کوتلهوی حالدا استفاده اولماقدادیر، حالبوکی اکثر یئرلرده کیشیلرین میللی گئییملری منسوخ اولاراق یئرینی غربمودلی پالتارلارا وئرمیشدیر. ـ<br />امک نغمهلرینه گلدیکده ده اکثرا قادینلارین گؤردوگو ایشلرده اوخونان هانالار، ساغین نغمهلری، یوناییرمه، نئهرهچالما نغمهلریمیز وار. بعضی بؤلگهلرده خصوصیله ده خزریانی آستارا-هشتپر (شمال حیصهده ایسه آستارا-لنکران) بؤلگهسینده ایش اثناسیندا قادینلارین قروپ اوخومالاری خالق موسیقیمیزین گؤزل و گلیشمیش بیر حیصهسینی تشکیل ائتمکدهدیر. نئجهکی قشقاییلرین دویو دؤیمه نغمهسی ده هم قروپ رقصی، هم ده قروپ کور آوازی ایله مشاییعت اولور. ـ<br />***<br />سانیرام بو میثاللارلا قادینلارین فولکلورداکی اؤنملی رولو تمامیله آیدینلاشدی. فولکلور دونیاسی گؤز ایشلهدیکجه قادینلارین یارادیجیلق مئیدانیدیر، اولاندان اؤلنه قدر، لایلاسیندان، آغیسینا قدر...<br />فولکلورون هر بیر بؤلومونه باش وورولسا اورادان قادین عطری گلیر. سانکی بو دونیانین اساس معماری قادینلارمیش. قادین بنا ایمیش کیشی فهله.<br /></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-277882622326612692?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-78295826235995481492011-03-05T22:53:00.000-08:002011-03-05T22:53:28.898-08:00آثار و بناهای تاریخی شهر اورمیه – دوشابچی خانا بازاری<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="https://lh4.googleusercontent.com/-DCLeK9FaSDc/TXMu1qSe2qI/AAAAAAAAB6s/UuVsnj5R0uc/s1600/Urmia+City+history+West+Azerbaijan+Azerbaycan+Urmiye+Urmu+Urmiya+Orumiyeh+Urumiye+iran+1.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="320" src="https://lh4.googleusercontent.com/-DCLeK9FaSDc/TXMu1qSe2qI/AAAAAAAAB6s/UuVsnj5R0uc/s320/Urmia+City+history+West+Azerbaijan+Azerbaycan+Urmiye+Urmu+Urmiya+Orumiyeh+Urumiye+iran+1.jpg" width="320" /></a></div><div dir="rtl" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; text-align: right;"><span style="font-size: small;">آثار و بناهای تاریخی شهر اورمیه – دوشابچی خانا بازاری (بازار شیره پز خانه)</span></div><div dir="rtl" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; text-align: right;"><span style="font-size: small;"> قدمت بازار دوشابچی خانای شهر اورمیه به دوره دولت ترکی – آزربایجانی قاجار می رسد و واقع در خیابان مطهری کوی شیره پزخانه است این بازار نیز مثل بازار اورمیه به سبک طاق گنبدی ساخته شده است آخر این بازار منتهی می شود به یک میدان قدیمی که میدان کیشمیش (کشمش) نام دارد در کنار این بازار مسجد حاج قاضی قرار دارد که توسط عالم مرحوم حاج قاضی ساخته شده که تا به حال ۲بار تجدید بنا شده در داخل این بازار راهی است که منتهی می شود به یک حمام بزرگ و قدیمی به نام (علی مصطفی) که الان نیز باقی است ولی گنبد های آن فرو ریخته است.</span></div><div dir="rtl" style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; text-align: right;"><span style="font-size: small;">http://tinyurl.com/46syrrn </span></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-7829582623599548149?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-43572029708736763962011-02-10T04:07:00.000-08:002011-02-10T04:07:52.050-08:00آثار و بناهای تاریخی و باستانی آذربایجان غربی - یخچال دوققوز پله شهر اورمیه<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://1.bp.blogspot.com/-su398EGb4JA/TVPSvrtnYPI/AAAAAAAAByM/WM76ysxpwpE/s1600/Urmia+City+Orumiyeh+Urumiye+Urmiye+Urmiya+Urmu+iran+West+Azerbaijan.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"><img border="0" height="240" src="http://1.bp.blogspot.com/-su398EGb4JA/TVPSvrtnYPI/AAAAAAAAByM/WM76ysxpwpE/s320/Urmia+City+Orumiyeh+Urumiye+Urmiye+Urmiya+Urmu+iran+West+Azerbaijan.jpg" width="320" /></span></a></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">یخچال دوققوز پیله در میدانی به همین نام در شهر اورمیه ودر آخر خیابان سرداران قرار دارد وجه تسمیه این یخچال این است که آن زمان این منطقه از مناطق سرسبز <b><u><span class="Apple-style-span" style="color: red;">شهر اورمیه</span></u></b> بوده وخارج از شهر قرار داشته درآن زمان از این منطقه آبی جاری بوده که در سیاحتنامه ابراهیم بیگ به نام بازار چای آمده ولی اهالی شهر آن را به نام دره چایی می شناسند این آب در جای میدان کنونی از( دوققوز پله) به صورت آبشار مانند پایین می آمده وکمی از آن به یخچال می ریخته و این یخچال به همین نام مشهور شده یخچال دارای یک سردر است و ورودی آن به صورت گنبد دار ساخته شده است خود یخچال به صورت طاق قوسی بنا شده وقدمت بنا متعلق به دوره ترکی آزربایجانی قاجاریه می باشد واکنون به عنوان خانه آبگینه استفاده می شود</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">http://tinyurl.com/4eyobd5</span></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-4357202970873676396?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-46198687937604293882011-02-09T04:38:00.000-08:002011-02-09T04:38:48.719-08:00در منشا كلمات تركي قالي، گليم، گبه، جاجيم، ورني، پارچه، سوماق، پلاس، زيلو، تشك، خورجين، بغچه، كرك، تور، قنداق، چوال، جل، بته، تغار، چلمه، چادر، ساچيم، گچمه، تسمه<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div style="text-align: right;"></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"></div><div style="margin-bottom: 0px; margin-left: 0px; margin-right: 0px; margin-top: 0px;"><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://3.bp.blogspot.com/_E03s2-06Bfo/TVJ04HMjXrI/AAAAAAAABx4/qgpf3CVy54E/s1600/kilim-1.gif" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"><img border="0" height="315" src="http://3.bp.blogspot.com/_E03s2-06Bfo/TVJ04HMjXrI/AAAAAAAABx4/qgpf3CVy54E/s400/kilim-1.gif" width="400" /></span></a></div><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"></span><br /><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">١- هنر قاليبافى از اصيلترين هنرهاى اقوام و ملل ترك، همعمر هويت تركي و داراى سابقهاى بسيار طولانى در آزربايجان است. قالي ترك و آزربايجاني محصولی چند بعدی است و دارای جنبه های هنری، اجتماعی، اقتصادی و تكنيكي بسیار می باشد. قالي ارتباطي نزديك با سنن و شيوه زندگي، فرهنگ، ادب، روحيات، خلاقيت و تاريخ انسان ترك دارد. اقوام، ايلات، زنان و دختران، هنرمندان و دولتهاي تركي و آزربايجاني همه نقشي بسيار مهم در حفظ، توسعه، ترويج و تكميل اين سنت اصيل، رنگارنگ و سحرآميز تركي داشته اند. قالي زنده ترین هنر ملی خلق ترك و مملكت آزربايجان، دريچهاي بسيار غني به سوي هنر و زيبائي شناسي تركي و هويت ملي ترك است.<br />٢- پس از پايان يافتن حاكميت اعراب، تا ربع دوم قرن بيستم هميشه بر سرزمين ايران دولتي ترك حاكم بوده است. تا ربع دوم قرن نوزده اكثريت مطلق و امروز اكثريت نسبي مردم كشور ايران را تركان تشكيل ميدهند. اكنون نيز مانند گذشته، اين سرزمين به لحاظ جغرافيائي در مركز جهان ترك، بين شرق و غرب آن قرار دارد. در يك هزار سال گذشته ايران بخشي از جهان ترك، بلكه يكي از مراكز اصلي و تعيين كننده فرهنگي و سياسي آن بوده است. افزون بر آن اقلا يك سوم از فارسهاي ساكن در ايران را تركان فارس زبان شده در سده اخير تشكيل مي دهد. اينها از عواملي هستند كه خصلت طولاني و عميق بودن را به رابطه متقابل دو ملت، زبان و فرهنگ ترك و فارس اعطا كرده و مخصوصا تاثيرپذيري همه جانبه زبان و فرهنگ فارسي از زبان و فرهنگ تركي را امري فوق العاده طبيعي و ديرپا ساخته اند.<br />قالێ Qalı<br />قالي (Gali, Khali, Hali, Qali, Ghali) كلمه اي تركي است. فرم اوليه و قديمي آن، قالينگQalıñ ، قالينغوQalıñu ويا قاليم Qalım، قالين Qalınمي باشد كه از تركيب بن مصدري قالماق Qalmaq به معني ماندن و باقي ماندن به علاه پسوند اسم ساز از فعل –ين-in حاصل شده است (مانند بيچينBiçin از مصدر بيچمكBiçmək به معني دروكردن، اكينƏkin از مصدر اكمكƏkmək به معني كاشتن، پيتينPitin به معني صفحه از مصدر پيتيمكPitimək به معني نگاشتن، يايينYayın از مصدر يايماقYaymaq به معني منتشر كردن، و ...). قالين در زبان و لهجه هاي تركي داراي اين فرمها است: قالينQalın (تركي باستان (اورخون، اويغوري باستان)، قاراخاني، تركي ميانه، تركي آزربايجان، تاتاري، نوقاي، كوميق، باشقيري، بالكاري، ازبكي، قاراچاي، اويغوري)؛ قالينقQalıñ (تركي ميانه، قاراخاني، تركمني، قزاقي، قاراقالپاق)، قالانQalan (اويغوري قديم)، كالينKalın (تركي تركيه، گاگاووزي، تاتاري)، كالينقKalıñ (قيرقيزي، آلتائي)، كاليمKalım (آلتائي)، قلينقQəliñ (ازبكي)، قئلينQelin (اويغوري)، خالينXalın (خاكاسي)، كيلينKilin (تووا، توفالار، تووين)، خيلينXılın (تويبال)، خيلينقXınlıq (تووا، توفالار)، خيليمXılım (توفالار)، خولينXulın (چوواشي)، خالينقXalıñ (ياكوتي)، خاليمXalım (خاكاسي، ياكوتي)، قاليمQalım (ياكوت، تووا، باشقيرد، نوقاي، تاتار، كوميق)؛ خولامXulam ،Holâm ، خولانXulan ، Xolân، خوليمXulım (چوواشي). اين كلمه به شكل غالين به زبان عربي وارد شده است.<br />در تركي قديم به قالي، تولوغ ياذيم Tülüğ Yađım نيز گفته شده است. فرم تركي باستان ياذيمYađım به معني گستران از مصدر ياذماقYađmaq (فرم اوليه مصدر امروزي يايماقYaymaq به معني گستردن) است. تبديل "ذĐ " به "يY " در نمونه ديگر كئذيمKeđim به كئجيمKecim (فرم اوليه كلمه جيجيم) نيز ديده مي شود. تولوغTülüğ فرم قديمي كلمه تويلوTüylü –توكلوTüklü به معني مودار است. (اين كلمه غير از تولوغTuluğ و يا تولوم <a href="http://lake-urmia.blogspot.com/2011/02/urmiye-golunun-son-nfslri-karikatur.html">Tulum</a> به معني خيك و كيسه اي يكپارچه از پوست حيوانات كه در قديم تركان از آن براي نگهداري خوراك و نوشاك خويش مانند پنير و دوشاب و ... استفاده مي كردند است).<br />در ريشه شناسي كلمه تركي قالي و فرم اوليه آن قالين دو نگرش عمده وجود دارد:<br />قالينگ Qalıñ به معني جهيزيه: نگرش اول كه نگرش غالب صاحبنظران ميباشد كلمه قالي را محرف قالينگQalıñ ، قالينغوQalıñu مي داند. همانگونه كه در ديوان لغات الترك نيز آمده در آغاز در تركي قديم و در فرهنگ اقوام باستاني ترك قالينگ Qalıñ به معني پيشينه مهريه و كابين ويا جهيزيه اي بود كه داماد به عروس خود هديه (آرماغانArmağan ) مي كرد. (در تركي قديم اصطلاح قالينگليق ييبارماق Qalıñlıq Yıbarmaq به معني فرستادن مال و قوشانتيQoşantı (جهيز) به از طرف خانواده داماد به خانه عروس بود). اين هديه ها جزء اشيائي بودند كه در خانه عروس باقي ميماندند (آغيرليقAğırlıq ). با مرور زمان و با تحديد معني، از قالينگ مشخصا فرشهائي كه هنگام ازدواج يك دختر به همراه او باقي خواهند ماند درك شده است. امروز نيز در ميان ملل ترك از قالين همين معني مستفاد ميشود. كلمه قالينگ علاوه بر قاليهاي جهيزيه عروس - همانگونه كه در سنگ نوشته هاي اورخون نيز آمده - معاني ديگري مانند بدل، مال، ثروت، دارائي، مايملك، هزينه، فايده، هوده و بهره هم داشته است. (در زبان مونقولي كلمه همريشه قالان به معني ماليات و هزينه سفر امراء است كه اهالي ميبايست آنرا پرداخت كنند). اين كلمه بر خلاف فارسي رايج در ايران، امروز نيز در فارسي دري افغانستان به شكل اصلي قالين بكار مي رود. فرم قديمي قالين در ادبيات كلاسيك فارسي نيز انعكاس خود را يافته است: بورياي خود به قالينش مده × بيدق خود را به فرزينش مده - اقبال (بيدق نيز كلمه اي تركي است).<br />قالين Qalınبه معني ضخيم: نظريه دوم ريشه كلمه قالي را از قالين Qalınتركي، و مطابق با معني اي كه در سنگ نوشته هاي اورخون نيز بكار رفته به معني ضخيم، مقاوم، پايدار، قوي (در كتاب دده قورقود در تركيب قالين اوغوزQalın Oğuz ، اوغوزهاي نيرومند)، انبوه و متعدد مي داند. بنا به اين نگرش قالي به سبب ضخامت و سنگيني در جاي خود باقي مانده جمع نميشود و نسبت به جيجيم (جاجيم) و كيليم (گليم) كه به راحتي جمع مي شوند از پايداري و مكانت بهتري برخوردار است. اينگونه نامگذاري اشيا و حيوانات در زبان تركي مرسوم است. چنانچه در ريشه شناسي تركي كلمه گالش-قالُش (نوعي پاپوش، در بعضي از لهجه هاي تركي به صورت كالاشKalaş تلفظ ميشود) فرم اصلي آن از سوي عده اي به شكل قاليش Qalış تثبيت و به معني نوعي كفش كه برخلاف ديگر پاپوش ها از پا درنمي آيد معني شده است. (قال.Qal +-ايش-ış (پسوند)= ماندني). نيز در زبان تركي به روشي مشابه پرنده فاخته، به مناسبت پرپشتي پرهايش قالينجا Qalınca (قالينQalın +-جا-ca (پسوند)= قالنجه) نام گرفته است.<br />فرم قاليم Qalım: اين فرم محرف فرم قالينQalın ويا قالينگQalıñ (ويا برعكس) و يا مستقيما ساخته شده از بن مصدري قالQal به علاوه پسوند اسم ساز –يمim است. تبديل حروف "نN " و "نگ Ñ" به حرف "مM " در بسياري از لهجه هاي تركي ديده ميشود. چنانچه قورشونQurşun به قورشومQurşum (در لهجه هاي بالكان)، سانSan به سومSum (چوواشي) و سامSzám (در مجاري)، قارينQarın به خيرامXırâm (چوواشي)، كورئمKorem (تركي بلغاري دانوب)، يونYün به يومYüm (سويوت)،... تبديل شده است. در ميان زبانشناسان بر سر اين موضوع كه در پديده فوق كدام يك از دو فرم "نN " و "مM "، اوليه و كدام ثانوي است اتفاق نظر وجود ندارد. اين احتمال نيز وجود دارد كه فرم قاليمQalım مستقيما از اضافه نمودن پسوند اسم ساز از فعل –يم-im به بن مصدري قال.Qal ساخته شده باشد. (مانند نمونه هاي كيليمKilim ، جيجيمCicim ، گيييم Giyim، سيريم Sırım (تسمه)، ساچيمSaçım ، سيجيم Sicim (معادل سيزيمSizim مونقولي، طناب براي بستن پارچه بنديها و بغچه)، قايتيمQayıtım (در تركي جغتائي به معني كيليم، پلاس، قالي) و قوشامQuşam ). قالب مشابهي – مانند كاربرد دو فرم قالين و قاليم- در مورد نوعي از جيجيم كه در قديم ساچاقلي كيليم ناميده مي شد نيز وجود دارد و اين كليم امروز در ايران به دو شكل ساچيمSaçım و ساچينSaçın ناميده مي شود.<br />ريشه يابي هاي نادرست: برخي از منابع قوميتگراي فارس به نيت پيدا نمودن ريشه يابي غيرتركي براي قالي، آنرا محرف نام شهري گويا ارمني نشين به اسم "گرين كهله" دانسته اند. برخي نيز كلمه قالي را به شكل قال.Qal +-ي-ı به معني ماندني به سياق نمونه هاي اٶرتوÖrtü (اٶرت.Ört +-و-ü ) از اٶرتمكÖrtmək ، به معني روانداز و سريSəri (سر.Sər +-ي-i ) از سرمكSərmək به معني طاقچه و ... تقطيع نموده اند كه هر دو نادرست است. زيرا كلمه قالي امروزين شكل اصلي و اوليه كلمه نبوده مخفف قالينگ-قالينغو ويا قالين-قاليم تركي قديم و باستان است. اين فرم تخفيفي در زبانهاي تركي معاصر علاوه بر قاليQalı ، به اشكال خاليXalı (آزربايجان)، هاليHalı (تركيه)، كاليKalı (قيرقيزستان) و ... تلفظ ميشود (براي تبديل حرف قQ به خX به مبحث خورجين مراجعه كنيد). در تركي قاراچاي خاليXalı به معني نخ است. احتمالا اين كلمه محرف قيلQıl تركي است.<br />در باره قاليچه: كلمه قاليچا-خالچاXalça فرم مخفف و تصغيري كلمه قالي در تركي آزربايجان است. مانند بوخچاBoxça ، خونچاXonça ، تايچاTayça ، كيليمچهKilimçə ، جيجيمچهCicimçə و پارچاParça ، كه با افزودن پسوند تصغيري تركي -چا-ça به بنهاي بوغBoğ ، خونXon ، تايTay ، كيليمKilim ، جيجيمCicim ، پارPar حاصل و به شكل بخچه، خونچه، تايچه، كليمچه، جيجيمچه، پارچه و قاليچه وارد زبان فارسي شده اند. امروزه در آزربايجان مراد از خالچاXalça همه بافته هائي است كه با تكنيك فرش بافته مي شوند.<br />كيليم Kilim<br />كليم ويا كيليم (Kilim, Gilim, Gillim, Gelim, Kelim, …) كلمه اي تركي از مصدر تركي كيلمكKilmək به معني بافتن به علاوه پسوند اسم ساز –يم-im است. پسوند اسمساز از فعل "-ايم-im " قرينه اي بسياري قوي بر تركي بودن آن است. در زبان و لهجه هاي تركي اين كلمه به اشكال كيليمKilim ، كيلامKilam ، گيلامGilam (ازبكي)، كيله م Kilem (قزاقي)، گيله مGilem (قيرقيزي) و ... تلفظ ميگردد. كيليم به شكل چيليم-شيليم به زبان عربي، به شكل گليم به زبان فارسي و به شكل كيليم به بسياري از زبانهاي اسلاويان و روسيه جنوبي وارد شده است. در زبان مونقولي واژه اي مشابه كليم به شكل گٶلٶم Gölöm به معني روانداز زين وجود دارد كه رابطه آن با كيليم تركي دانسته نيست.<br />كيليم در تركي قديم به معاني رواندازي كه بر زمين گسترده ميشود (يئره سريله ن يايقيYerə Sərilən Yayqı ) و جبه درويشان آمده است. در برخي متون تركي قديم نيز تركيب ساچاقلي كيليم Saçaqlı Kilim وجود دارد كه معادل ان چيزي است كه امروزه ما از آن با نام كيليم ياد مي كنيم (اين نوع كيليم امروز در ايران ساچيمSaçım و يا ساچينSaçın ناميده مي شود). اين كلمه در متون قرون چهارده، پانزده و شانزده نيز به همين شكل امروزي آن يعني كيليم بكار رفته است.<br />در ريشه شناسي كلمه تركي كيليم آرا چندي وجود دارد:<br />يك - مصدر كيلمكKilmək - كئلمكKelmək : در زبان تركي مصدري آرخائيك به شكل كيلمك (كيل. Kil+-مك mək به معني بافتن، در هم شدن و گره خوردن با فرم اوليه كئلمكKelmək وجود دارد. حرف "ي E" در تركي باستان و ميانه به عنوان قاعده اي عمومي در بسياري از كلمات تبديل به "يİ " شده است. مشتقات مصدر تركي آرخائيك كلمكKelmək هنوز در زبانهاي ياكوتي، خاكاسي و توويني به ترتيب به صورت كلگيي Kelgiy، كاليرقا Kalirga و خولوور Xülüür همه به معني بافتن و بافته موجود است. رابطه كلك و كلمه تركي كله فKələf (به فارسي كلاف) با اين ريشه محتاج بررسي است. (كلاف به معني توپ بزرگ نخي، در زبان و لهجه هاي تركي به شكل كله پKelep ، كله فKelef ، كله وهKeleve ، گله وهGeleve ، ...تلفظ ميشود)<br />كلمه كيليم مركب از بن مصدري كيل.Kil + -يم-im (پسوند اسم ساز از فعل) و به معني بافته شانه نخور (بدون خواب) است. اين پسوند و قالب در كلمات مشابه گيييمGiyim (پوشاك، از مصدر گييمكGiymək به معني پوشيدن)، جيجيمCicim ، سيريم Sırım (تسمه)، ساچيمSaçım (نوعي جيجيم)، سيجيم Sicim (معادل سيزيمSizim مونقولي، طناب براي بستن پارچه بنديها و بغچه) و قوشامQuşam نيز بكار رفته است. در تركي آزربايجاني علاوه بر كلمه كيليم چند كلمه ديگر مشتق از اين بن مصدري مانند كيلكه Kilkə (كيل.Kil +-كه-kə ) و احتمالا نام قالي كلگيKəlgi وجود دارد:<br />كيلكه Kilkə: در تركيبهاي كيلكه توكKilkə Tük (موي شانه نخور گيسوان) و كيلكه سوپورگهKilkə Süpürgə (رشته هاي درهم برهم جاروب) به معني درهم و برهم، گره خورده و شانه نخور است. (در بعضي از لهجه ها به صورت كولكهKülkə تلفظ ميشود). اين كلمه از بن مصدري كيل.Kil به علاوه پسوند –كه-kə ساخته شده است. (مانند كلمه يٶركهYörkə در تركي باستان مركب از بن مصدري يٶر.Yör به علاوه پسوند-كه-kə و در مجموع به معني آنچه براي پوشانيدن روي و اطراف چيزي بكار مي رود. از همين ريشه است كلمه يورقانYorqan در تركي معاصر به معني لحاف ضخيم). در تركي معاصر پسوند –كه-kə در غالب اوقات به –گه-gə مبدل ميشود. (مانند دورگهDürgə از مصدر دورمكDürmək به معني پيچيدن به علاوه پسوند –گه-gə مجموعا به معني بسته و دسته شده، در بعضي لهجه هاي مدرن به معني كلاه بوقي، همچنين سوپورگهSüpürgə ، يونقاYonqa ، بيلگهBilgə ، دالقاDalqa ، قاوورقاQavurqa و ....). در تركي قديم فرم دوگانه بسيار مشابهي با كيليم Kilim و كيلگهKilgə ، به شكل تيليم Tilim و تيلگهTilgə به معني هر آنچه در درازا بريده شود وجود دارد. اين دو فرم كه مويده اي بسيار قوي بر همريشه بودن كيليمKilim و كيلكهKilkə و مشتق شدنشان از مصدر كيلمكKilmək تركي است، از مصدر تيلمكTilmək (ديلمكDilmək در تركي معاصر) به معني بريدن در درازا حاصل شده است.<br />كلگيKəlgi : نام نوعي قالي (Keleyghi, Kellei) متوسط يا بزرگ باريک و بلند (عرض ٧٠،١ تا ٣ متر و طول ٦-٤ متر) است كه به فارسي قالي سرانداز ناميده ميشود. محتملا اين نام تركي كه به شكل كله گيKəlləgi هم تلفظ شده، از بن مصدري كل.Kel مذكور + پسوند –گي-gi و به احتمالي كمتر مستقيما از يكي از تلفظهاي قديمي كلمه تركي قالي حاصل شده است. الگو و قالب كلمه سازي با پسوند –گي-gi ، -قي-qı در بسياري از نامهاي مربوط به قاليبافي و صنايع بافندگي تركي ديده ميشود، مانند سرگيSərgi ، جرگيCərgi ، يايقيYayqı (زيرانداز)، يازقيYazqı ، آتقيAtqı (شال)، اٶرگوÖrgü (چادر)، چاتقيÇatqı ، سارقي Sarqı، درگيDərgi (سفره)..<br />دو - قاليمQalım – كيلينKilin : عده اي كلمه كيليم را مشتق از كلمه قاليمQalım تركي يعني يكي از فرمهاي قديمي كلمه قالي دانسته اند. بواقع نيز در بسياري از لهجه هاي تركي باستان ويا معاصر براي ناميدن قالي از كلماتي مشابه كيليم استفاده ميشود، مانند كاليمKalım (آلتائي)، قلينقQəliñ (ازبكي)، قئلينQelin (اويغوري)، كيلينKilin (تووا، توفالار)، خيلينXılın (تويبال)، خيليمXılım (توفالار)، خاليمXalım (خاكاسي، ياكوتي)، قاليمQalım (ياكوت، تووا، باشقيرد، نوقاي، تاتار، كوميق)، خولامXulam و خوليمXulım (چوواشي) و ...<br />سه - كلمه قيلQıl –كيلKil : گروهي كيليم را مشتق از كلمه قيلQıl - كيل Kilتركي به معني مو و تار مو دانسته اند. هرچند در اين حال افزودن پسوند اسم ساز از فعل "ايم-im " به اسم "كيلKil " محتاج به ايضاح است. فرمهاي گوناگون اين كلمه در زبان و لهجه هاي تركي چنين است: كيلKıl (تركيه)، قيلQıl (تركي آزربايجاني، كوميق، قازاق، ازبك، اويغور)، كيلKil (در برخي لهجه هاي غربي تركيه، گاگاووزي، تاتاري، قيرقيز، ياكوتي)، گيلGil (تركمن)، خيلXil (تووين، خاكاس)، خلخXelex (چوواشي)، خاليXalı (قاراچاي). از همين ريشه است قيلليQıllı (مودار)، قيلتيق <a href="http://oururmiye.blogspot.com/2011/02/urmiye-shrinin-yaddaslari.html">Qıltıq</a> –قيلچيقQılçıq (پرزهاي كوچك در بعضي ميوه ها)<br />كيليمچهKilimçə : كيليمچه كه كيليمي در ابعاد كوچكتر است عمدتا در بيجار آزربايجان (فعلا در داخل مرزهاي اداري استان كردستان) بافته ميشود. در ايران كيليم اساسا در آزربايجان (خوي، تيكان تپه (تكاب)، قوشاچاي (مياندواب)، اردبيل، شيروان، قزوين، ساوه، زرند، همدان، هرسين، نمين، تبريز، ...) و مناطق ترك نشين فارسستان (قيشلاق (گرمسار)، ورامين، كرمان، فيروزآباد، ...) و توسط ايلات ترك شاهسون، قاشقاي، بئش اويماق (خمسه)، افشار و ... ساكن در اين نواحي بافته ميشود. برخي از اقوام مجاور تركان مانند اكراد، الوار و افراس نيز صنعت بافندگي كيليم را از تركان اقتباس كرده اند.<br />امروز در نواحي مختلف تركيه انواع كيليم علاوه بر اين نام، با اسامي گوناگون ديگري نيز ذكر مي شوند. مانند كيييز Kiyiz (بورسا، يالووا)، كٶيوز-كۆيۆس Küyüz-Küyüs (اميرداغ، آفيون)، چرگي Çərgi-چرگهÇərgə (به معني كليمهاي نازك و يا بافته شده با پشم نازك در چورلو، تكيرداغ، اديرنه شامل يايقي و كيليم)، جرگيCərgi (نييده به همراه كيليم)، فارداFarda (به ي شهير، قونيا)، يايقيYayqı (اديرنه، مانيسا، ايزمير؛ كيليم توخوماها در مانيسا و ايزمير)، كيليمKilim (قونيا، آقساراي، قيرشهير؛ همه دوز توخومالي يايقيها در يوزقات و سيواس؛ سيلي توخوماها در مانيسا و ايزمير؛ توخوماهاي مركب از كيليم-زيلي ويا كيليم-جيجيم در آيواجيق، ازينه، چاناق قالا)، چولÇul (كيليم توخوماها در آيواجيق، ازينه، چاناق قالا)،.... آلاشاAlaşa نيز نامي است كه قزاقها براي ناميدن كيليم از آن استفاده مي كنند.<br />گبه Gəbə<br />گَبه، كبه، گؤبه، كٶپه و ..... (Gaba, Gabeh, Gabbeh)در گذشته به معاني مختلفي مانند نوعي روپوش و زيرانداز، فرش هنري ويا تكه دوزي و سوزن دوزي شده بكار رفته است. اين كلمه امروز در ميان تركان آزربايجاني بويژه اتحاديه ايلات تركان آزربايجاني قاشقاي ساكن در جنوب ايران به معني نوعي قالي كه پودهاي بلند دارد؛ فرش كناره، قاليچه، فرش باريك و بلند كه در اتاق در امتداد ديوار مي اندازند است. امروز كبه Kebe در تركيه و مناطق ترك نشين بالكان به معني كئچه ويا زيرانداز نمدي و كت ضخيم (قاهرامان ماراش- پازارجيق) است. در كشمير تحت حاكميت تركان موغول نيز، به نوعي فرش تكه دوزي و سوزن دوزي شده گبه گفته ميشود. گبه در ايران و خارج آن خاص مناطق ترك نشين است. گبه هاي قفقازي ويا گبه هاي آزربايجان شمالي با نام قوبوستان Qobustan مرتبط اند (اين نام در منابع اروپائي اشتباها به شكل کبیستان Kabistan, Gabistan نوشته ميشود). در دوره سولطان سولئيمان امپراتور عثماني، كبهKebe نوعي فرش هنري پرزدار بود. در ايران براي اولين بار اين كلمه در فرماني به سال ١٥٤٠ كه شاه طهماسب دومين خاقان دولت تركي آزربايجاني صفوي براي پذيرايي از همايون شاه خاقان توركي موغولي هند صادر كرده، ديده ميشود. محتملا گبه و هنر گبه بافي در سالهاي اوليه امپراتوري توركي آزربايجاني صفوي و از طريق طوائف مهاجر قزلباش آسياي صغير عثماني كه از جمله در تشكل اتحاديه ايلات تركي قاشقاي (قشقائي) نقش مركزي داشته اند به آزربايجان و ايران منتقل شده است.<br />گبه كلمه اي تركي است و ريشه شناسي اين كلمه قطعيا تركي با استفاده از كلمه "قبيح" عربي به معني زشت ويا آنگونه كه برخي از قوميتگرايان فارس ادعا نموده اند با "گاير" اوستائي به معني حفاظ بي پايه و نادرست است. اين كلمه به شكل گبه از زبان تركي وارد زبان فارسي شده و فارسها پس از آشنائي با آن، آنرا كناره ويا خرسك ناميده اند. ادعاي برخي از قوميتگرايان افراطي فارس مانند پرويز تناولي در اينكه گبه كلمه اي فارسي بوده و تلفظ آن به شكل كبه ناشي از عدم توانائي تركان به تلفظ صحيح اين كلمه ميباشد، از جمله ناشي از ناآگاهي اين دسته از فونئتيك و لهجه شناسي تركي و نيز عدم آشنائيشان با تاريخ و هنر قاليبافي ترك است.<br />در ريشه شناسي واژه تركي گبه، بيش از همه سه كلمه از تركي قديم، كٶپهKöpə به معني زير انداز، كبيزKəbiz به معني فرش و مصدر كبيمكKəbimək به معني درشت بافتن مطرح شده اند:<br />الف- كٶبيمكKöbimək به معني (درشت) بافتن: مصدر كٶبيمكKöbimək و يا كوبيمكKübimək در تركي قديم به معني تنگ و پيوسته بافتن است. از همين ريشه اند كٶپولمكKöpülmək ، كٶبولمكKübülmək (بافته شدن)، كٶپوشمكKöpüşmək ، كٶبوشمكKübüşmək (با هم بافتن)، كٶپيتمكKöpitmək ، كٶبيتمكKübitmək (بافتانيدن). فرم اوليه اين مصدر به شكل كبيمكKəbimək بازسازي شده است. (بنا به نظر زبانشناس دوئرفر، كلمه كٶپه نك Köpenek نيز كه در برخي لهجه هاي معاصر تركي ديده مي شود، فرمي ثانوي و محصول آسيميلاسيون غيرلبي كپه نك Kepenek باستاني است). فرم كبهKəbə در اثر افزودن پسوند اسم ساز –ه-ə به بن مصدري كب.Kəb ساخته شده است، مانند كلمات ياخاYaxa كه مركب از بن مصدري باستاني ياغ.Yağ به معني نزديك شدن به علاوه پسوند –ا-a است (اين كلمه به شكل يخه وارد زبان فارسي نيز شده است)؛ يونهYünə به معني زين، نمد و چرگي؛ و كئچهKeçə كه از افزودن همين پسوند به به ترتيب كلمه يونYün (پشم) و بن مصدري كئذ.Keđ ساخته شده اند. كلمه كٶبهKöbə در اصطلاح پالتارين كٶبه سيPaltarın Köbəsi (قسمتي از لباس كه پس از تا شدن دوخته ميشود، به فارسي سجاف) در تركي معاصر و كلمه كوپيكKüpik در تركي قديم به معني خرقه، درشت بافي و درشت دوزي، دوختن پارچه پس از گذاشتن پنبه در ميان دو لاي آن از همين ريشه است.<br />ب- كٶپهKöpə به معني زير انداز: فرمهاي قديمي و معاصر كلمه گبه Köpe با معني زيرانداز در زبان و لهجه هاي تركي بدين شرح است: كوپهKüpe ، كوپيكKüpik ، كٶپچوكKöpçük (پشتي هاي جلو و عقب زين)، كٶپسون Köpsün (تركي قاراخاني. به معني شلته، بالش)؛ كٶبه نKübən ، كٶپه ن Küpen، كۆپه ن Köpen (تركي ميانه، تركي تركيه. به معني چول شتر، زرهي شكافدار كه تمام بدن را مي پوشاند)؛ كوپهKüpe ، كٶپه نه كKöpenek ، كپه نه گKepeneg ، كوپمه Küpmə (تاتاري، باشقيري)؛ كوپو Küpü (قيرقيزي)؛ كٶپشيك Köpşik (قازاقي. به معني بالش)؛ كٶبٶن Köbön (خاكاسي)؛ كئئبه Keebe (چوواشي). فرم اوليه اين كلمه كبهKəbə است. احتمالا اين ريشه مشتق از مصدر كبيمكKəbimk فوق الذكر است. گفته شده يكي از معاني اوليه اين كلمه، زره آهني و يا روپوش آن بوده است. امروز در تركي قاراچاي-بالكار كلمه اي به شكل كوبهKübe و به معني زره و جوشن وجود دارد، فرم قپچاقي و جغتائي اين كلمه به ترتيب كٶبهKöbe و كٶپهKöpe است.<br />ج- كبيزKəbiz به معني فرش و قالي: در تركي ميانه كلمه اي به شكل كٶبوز Köbüz ويا كبيز Kebiz به معني فرش و قالي وجود دارد. فرمهاي اين كلمه در زبان و لهجه هاي تركي چنين اند: كويز Keviz (قاراخاني)، كبيز Kebiz (تركي ميانه)، كٶووز Köwüz (تركي ميانه)، كووز Kevüz (تركي ميانه)، كٶيوز Köyüz (تركي تركيه)، كبه ز Kebez (قيرقيزي، اويغوري)، كوييز Küyiz (نوقاي)، كويوز Küyüz (بالكار)، گويوز Guyuz (كوميق)، كيقيز Kigiz (اٶزبك)، كوه ز Kəvəz (اويغوري)، كيبس Kibes (خاكاسي)، خويسXevis (تووا، توفالار)، كبيسKebis (آلتاي)، كميس Kemis (شور). فرم كبيس Kebis در مونقولي، كبيسو Kebisu در مانچوئي، خٶوٶنگ Xövöngو خيو Xiv در خالخا و ... به معني كتان وامواژه هائي تركي و از همين ريشه اند.<br />تغييرات صوتي كلمه گبه: تغييرات صوتي حادثه در كلمه گبه، كٶپه و ...در طول تاريخ و در لهجه هاي گوناگون جهان ترك همه قانونمندند. از جمله تبديل حرف "كK " در كلمات تركي شرقي-شمالي به "گG " در كلمات تركي غربي-جنوبي (مانند كٶلگهKölgə ، كٶچKöç ، كٶنولKönül آزربايجاني و گٶلگهGölge ، گٶچGöç و گٶنولGönül تركيه اي). همچنين تبديل فتحه Ə و كسره E به "ٶ Ö" در فرم كٶپهKöpə و كٶپه نه كKöpənək كه در برخي از لهجه ها ديده ميشود به لحاظ فونئتيك تركي قانونمند است (مانند تبديل دئولتDevlet ، ائولادEvlat ، مئولاMevla در تركي تركيه به دٶولتDövlət ، اٶولادÖvlad و مٶولاMövla در تركي آزربايجان). نيز تلفظ گبه به شكل مشدد گببهGəbbə از ويژگيهاي برخي از لهجه هاي آزربايجاني (بويژه در استانهاي آزربايجان غربي و مركزي) و آناتولي شرقي است (مانند تلفظ كلمات جيقاCıqa ، يئكهYekə ، قاشيقQaşıq و قوزوQuzu به شكل مشدد جيققاCıqqa (جقه)، يئككهYekkə ، قاششيق Qaşşıq و قوززو Quzzu. گرچه احتمالي بسيار ضعيف وجود دارد كه فرم مشدد نتيجه آسيميلاسيون ريشه اوليه اي مانند كبمهKəbmə تاتاري و باشقيري و تبديل آن به كببهKəbbə و سپس گببهGəbbə باشد). اين حوادث فونئتيك بويژه تبديل شدن "كK " به "گG " و مشدد شدن كلمات كه در ميان ايلات قاشقاي نيز به وفور مشاهده مي شوند، قرينه هايي بسيار قوي بر رابطه كلمه گبه با نواحي آناتولي مركزي و شرقي و احيانا انتقال گبه بافي همزمان با كوچ طوائفي خاص از ايلات قاشقاي از اين نواحي به آزربايجان و سپس به جنوب ايران (از مسير استانهاي آزربايجان غربي و مركزي) مي باشند.<br />كپه نه ك Kəpənək و ....<br />در زبان تركي كلمات متعدد ديگري، هم ريشه با گبه وجود دارند:<br />١- كپه نه ك Kəpənək-Kepenek: در متون تاريخي (رشيدالدين فضل الله-قرن ١٤) از كپه نه ك توليدي تبريز ذكر شده است. نام اين پوشش تركي (كپنك Kapanak، كپنگ) مشتق از ريشه كپ.Kəp +-ه نه ك-ənək (پسوند اسم ساز تركي) است. (مانند كلمات سئچه نه كSeçənək - آلترناتيو، اولاناقOlanaq -امكان، ايته نه كİtənək -پيستون، توتاناقTutanaq -صورت جلسه، اكه نه كƏkənək -مزرعه، چيخاناقÇıxanaq -لولا، ده يه نه كDəyənək -عصا، دوزه نه كDüzənək -مكانيزم، گله نه كGələnək -رسومات، درنه كDərnək - دره نه كDərənək - انجمن ....). كپه نه ك در قديم به معني پوشاك و نيز نوعي باراني بود اما امروزه در ميان تركان ايران نوعي پوشاك پالتو مانند، عمدتا نمدين و پا از پوست گوسفند و ويژه چوپانان در فصل زمستان ميباشد. فرمهاي گوناگون اين كلمه عبارتند از: كپه نه ك Kepenek (تركي تركيه، آزربايجان، جغتائي)، كبه نه ك Kebenek، كمه نه ك Kemenek (قيرقيزي، ازبكي). كلمه مونقولي كلاسيك كپه نگ Kebeneg به معني پيراهن، مانتو كوتاه، پارچه زين و .. و كلمه Köpönyeg در زبان مجاري به معاني روپوش، پوشاك و پالتو و .. وامواژه هايي از تركي اند. كلمه قوباGuba در زبان مجاري به معني كت درست شده از پارچه اي درشت باف نيز از همين ريشه است. در برخي منابع وجود ارتباط بين كلمه تركي كبه به معني پوشاك تركي فوق الذكر و كلمات عربي قبا، و يا معدودي كلمه مشابه ديگر در زبانهاي اروپائي مطرح شده است.<br />در باره كپه نه ك به معني پروانه: كلمه كپه نه ك به معني پوشاك نمدين چوپانان، غير از كلمه مشابه كپه نه ك در تركي آزربايجاني به معني پروانه است. فرمهاي گوناگون اين كلمه كه اصلا به شكل كبه له كKəbələk بوده و از مصدر كبه مكKəbəmək ، كٶبه مكKöbəmək به علاوه پسوند –ه له ك-ələk ساخته شده است (مانند كلمات ياتالاقYatalaq ، آسالاقAsalaq و چٶكه له كÇökələk ). معادل اين كلمه در زبان و لهجه هاي تركي چنين اند: كپه نه كKəpənək (تركي آزربايجاني)، كله به كKələbək (تركي تركيه)، كالاپاك Kapalak (اويغوري، ازبكي)، كبه له ك Kebelek (تركمني)، كٶله به ك Köbelek (قزاقي)، كٶپٶلٶك Köpölök (قيرقيزي)، خوواقاپ Xovagap (توويني)، خوباغان Xubağan (خاكاسي). در برخي از لهجه هاي تركي شرقي، كلمه اي احتمالا از همين ريشه به شكل كوپه له كKüpələk و به معني خرمگس وجود دارد.<br />٢- كپه ز-كبه زKəbəz-Kəpəz : در ديوان لغات ترك دسته اي ديگر از كلمات احتمالا همريشه با گبه-كپه به شكل كپه ز-كبه ز Kəpəz-Kəbəz به معني پنبه، كبه زلي Kəbəzliبه معني پنبه دار و كبه زليكKəbəzlik به معني پنبه زار ذكر شده است (پنبه-پانبيق نيز كلمه اي تركي است). همچنين در زبان تركي كلمه اي همريشه به معني كرك و به شكل كبه رهKəbərə وجود دارد. عده اي احتمال ريشه گرفتن كرباس فارسي را از كبه ره-كپه ز تركي مطرح نموده اند.<br />٣- گبره Gəbrə : در تركي كلمه اي به شكل گبره Gəbrə به معني كيسه اي از موي بز كه در تيمار اسب بكار مي رود وجود دارد. (اين كلمه محتملا منشا لاتيني دارد).<br />گبه نوعي بافته ضخيمتر، پف كرده تر و نرم تر از قالي است. در زبان تركي كلمات مشابه احتمالا همريشه متعدد ديگري با معاني گوناگون وجود دارند كه همگي معني پف كردگي و برآمدگي ويا زمين گيري، سنگيني و بي تحركي را در خود مستتر دارند. اين صفات در ريشه شناسي كلمه تركي كبه-گبه داراي اهميت اند. از جمله در زبان تركي اقلا چهار مصدر با معاني مشابه وجود دارند كه در ريشه شناسي گبه نيز مطرح شده اند:<br />يك- گپمكGep-: به معني باد كردن، ورم كردن، متورم شدن، برجسته شدن شكم؛ حامله و باردار شدن، بيمار شكم باد كرده. فرمهاي مصدري و اسمي آن در زبان و لهجه هاي گوناگون تركي بدين شرح است: گبه Gebe (تركي ميانه، تركي تركيه، گاگاووز)، كپه ر Keper-، كپره ژ Keprej، (تاتاري)، كبه سه Kebeѕe، كبه ر Keber، (قيرقيزي)، گبه رGeber (قاراچاي، كوميق)، كبه ژه Kebeјe (قزاقي)، كپ Kep-، گبه ژه Gebeјe، (قاراقالپاق)، كپه ژ Kepej-، كپره ژ Keprej، (باشقير)، خوه ر Xever (تووا، توفالار، توويني)، كيبير Kiebir (ياكوت)، كابار Kabar (چوواش)<br />دو- گوپمكGüp- : گوپمكGüpmək ويا كٶپمكKöpmək به معني قلمبه و دمبه شدن است (قلمبه و دمبه هر دو كلمه اي تركي اند). مشتقات گوناگون از اين مصدر در زبان و لهجه هاي تركي بدين شرح اند: كٶپمك Köpmek (تركي تركيه، آزربايجان)، كوپچه Küpçe (چوواشي)، كٶبٶٶ Köböö (ياكوتي)، كامبور Kambur (تركي تركيه، گاگاووزي)، گوبه رمك Gübermek (تركمني)، كٶبه رگه Köberge (قاراچاي، كوميق، خاكاسي)، خوپلايماق Xupplaymaq (ازبكي، اويغوري)، كٶبٶٶرو Köböörü (قيرقيزي)، خاوانگ Xavañ (توويني). مصادر كٶبه رهKöbere- در مونقولي كلاسيك و كوبسورKubsire- ه در زبان مانچو و هر دو به معني بادكردن و متورم شدن و نيز كلمه كٶوئر Kövér مجاري از همين ريشه اند.<br />سه- قاپماقKap-: به معني برجسته شدن، باد كردن، ضخيم و قبه مانند شدن، ورم كردن... فرمهاي مصدري و اسمي آن در زبان و لهجه هاي گوناگون تركي بدين شرح است: قاپار Qapar-، قاپا Qapa (قاراخاني)، قابار Qabar-، قابا Qaba (تركي ميانه و چاغاتاي)، كابار Kabar-، كابا Kaba (تركي تركيه)، قابار Qabar-، قابا Qaba (تركي آزربايجان، تركمنستان، تاتارستان، قزاقستان، كوميق)، كابار Kabar-، كاباك Kabak (قرقيز)، قابار Qabar (نوقاي)، قابار Qabar-، قاپا Qapa (قاراقالپاق)، قاپا Qapa، قاپار Qapar-، قووا Qova (اويغوري)، قابار Qabar-، قاباق Qabaq (باشقير)، خاوار Xavar-، خاپيو Xapıy(تووا، توفالار)، خابالان Xabalan (ياكوت)، خئبالان Xebalan (چوواش)<br />چهار- كٶپمكKöp-: به معني باد كردن، حباب ايجاد كردن. فرمهاي مصدري و اسمي آن در زبان و لهجه هاي گوناگون تركي بدين شرح است: كٶپيك Köpik، كٶپوك Köpük، (تركي قديم، اويغوري قديم)، كٶپور Köpür-، كٶپوك Köpük (قاراخاني)، كٶپ Köp- (تركي ميانه، آزربايجاني، قيرقيزي، نوقاي، بالكار، خاكاسي، توفالار، آلتائي، ياكوت)، كٶپيك Köpik(تركمني)، كۆپ Küp- (تاتاري، باشقيري، اويغوري)، كٶبه ك Köbek (قزاقي)، گٶپ Göp- (كوميق)، كوپ Kup- (ازبكي)، كٶووك Kövük (تووا)، كيبيك Kebek (چوواشي)، كٶبويKöbüy- (دولقان)<br />در زبان تركي همچنين چندين كلمه مربوط به مصادر فوق، احتمالا مفيد در ريشه شناسي كلمه گبه موجودند: گبه شGəbəş (آدم كوتاه قد، خپل، شكم گنده)؛ گبه شه قالماقGəbəşə qalmaq (حالتي كه شخص در اثر خوردن زياد يا بي حالي ولو مي گردد و نمي تواند از روي زمين بلند شود)؛ كٶپمكKöpmək ويا كپمكKəpmək (افتادن و مردن)؛ گٶبه له كGöbələk ، گٶبه لGöbəl ، گٶبه له نGöbələn (انواع قارچ)؛ گٶبه كGöbək (شكم و ناف)؛ گٶبولGöbül (شكم گنده)؛ كبه ل Kebel (اسب فربه و خوب تغذيه شده تندرو، در تركي قاراخاني به شكل كوه ل Kevel، كويل Kevil)؛ كه وره تKəvrət (تختخواب)؛ قابالاقQabalaq (كلاه پشمي) و كلمات متعدد ديگر.<br />عده اي ريشه گبه را مربوط به دو مصدر تركي ديگر يعني گبه رمك Gəbərmək (كبه رمكKəbərmək ) به معني به ذلت مردن و سقط شدن و گبره مكGəbrəmək به معني ضعيف و شكننده شدن دانسته اند كه ريشه شناسي اي نادرست است.<br />جيجيم Cicim<br />جيجيم (Jajim, Jajem, Jâjim, Jijim, Djidjim) نوعي كليم دستباف پشمين و منقش، پارچه اي ضخيم مانند پالاز ويا نوعي از قالي دو رويه نازكتر از آن كه با كنار هم گذاردن تكه هاي كيليم بوجود مي آيد و به عنوان سرگي، اٶرتو، پرده و ... بكار مي رود است. جيجيم نيز مانند قالي و .... از بافته هاي خاص نواحي سردسير است كه تركان از ديرباز با آن آشنا بوده اند. جيجيم در تركيه، در مناطق ترك نشين ايران و توسط ايلات ترك آن و در جمهوريهاي ترك آسياي مركزي بافته ميشود كه مويده ديگري بر تركي بودن آن است. امروز در سراسر تركيه و آزربايجان هر جا كه كليم و قالي بافته ميشود، جيجيم نيز توليد مي گردد. استان زنگان (زنجان) و خالخال (خلخال) از مهمترين مراكز توليد جيجيم در آزربايجان جنوبي اند. به جيجيم در ابعاد كوچكتر جيجيمچهCicimçə (به فارسي جاجيمچه) گفته مي شود. در برخي مناطق شمال شرق ايران به جيجيم، گليچ و يا گلچ گفته مي شود. رابطه اين نام با كيليم ويا قيليچ تركي محتاج بررسي است.<br />جيجيم كلمه اي تركي است. پسوند اسم ساز از فعل "-ايم-im " قرينه اي بسيار قوي بر تركي منشا بودن آن است. (مانند كلمات مشابه گيييمGiyim ، جيجيمCicim ، سيريم Sırım، ساچيمSaçım ، سيجيم Sicim و قوشام Quşam). فرم اوليه اين كلمه كئذيم Keđim، از مصدر كئذمك Keđmək در تركي قديم به معني پوشيدن (فرم امروزين اين مصدر گييمك Giymək) ميباشد (كئذ. Keđ+-يم-im ). مصدر كئجينمك Kecinmək در تركي باستان به معني آراسته پوشيدن نيز در همين رابطه قابل ذكر است. اين كلمه در طول زمان در چند مسير مختلف تحولات گوناگون شكلي و معنايي را از سر گذرانده كه از جمله و اقلا به سه فرم نهائي و جداگانه جيجيمCicim ، گيييمGiyim ، كيييزKiyiz و احتمالا خزXəz در تركي معاصر و كيزKiz (نمد، كئچه) در فارسي منجر شده است.<br />فرم جيجيم: معني اوليه جيجيم-كيجيم در زبان تركي، زرهي كه رزم آوران در جنگها مي پوشند، روانداز زين اسب ويا پوششي كه براي زينت در روز جنگ بر اسب مي افكندند است. (به اين معني، از نامهاي ديگر آن در زبان تركي چاپراق Çapraq (كلمه اي مجاري) و توقومToqum (كلمه مونقولي) ميباشد). اين كلمه در گذشته داراي اشكال كئديمKedim ، كئزيم Kezim، كئجيم Kecim، جئجيم Cecim، گئچيم Geçim، گيچيمGiçim ، كيجيمKicim و ... (Kichim) بوده است. كلمه جيجيم در زبان و لهجه هاي تركي معاصر با نامهاي جيجيمCicim ، جئجيمCecim ، چئجيمÇecim ، جيچيمCiçim ، كيچيمKiçim (ياقوت)، كئجيم Kecim (تركي ساكا) و همچنين چالماÇalma ، چلمهÇəlmə و .... شناخته ميشود. فرم مونقولي آن به شكل كيجيم Kicim و كئجيم Kecim ماخوذ از تركي است. تغيير نهائي "كK " به "چÇ " و تبديل كيجيم به جيجيم در زبان تركي قانونمند است مانند كيچيك Kiçik- چيچيك Çiçik، كئچه لKeçəl - چئچه لÇeçəl ، كوچهKüçə – چوچهÇüçə ، كپچهKəpçə - چٶمچهÇömçə ، چئچهÇeçə – كئچهKeçə . در ديوان لغات ترك جيجيم واژه اي تركي معرفي شده و به شكل تركيب "جيجيCici " به معني قشنگ (كلمه قشنگQəşəng, Qəşəñ نيز تركي است) و پر نقش و نگار به علاوه پسوند "يم-im " (ضمير ملكي اول شخص مفرد به معني مال من) ريشه شناسي مردمي شده است. (جيجيCici –جوجيCuci در تركي امروز به معني نازنين و دوست داشتني است). كلمه جيجيم از زبان تركي به زبانهاي همسايه فارسي و روسي و .. وارد شده است. عده اي از قوميتگرايان فارس با نوشتن اين كلمه تركي به شكل جاجيم، جاجم و.... سعي در ريشه شناسي فارسي آن به شكل "جاي جمع" و .... كرده اند كه بي پايه و نادرست اند.<br />گئييمGeyim ويا گيييم Giyim: به معني پوشاك انسان است. اين كلمه و مصدر آن گئيمكGeymək در زبان و لهجه هاي معاصر تركي داراي اين فرمهاست: گيييم Giyim (تركيه، آزربايجان)، گييم Giim (گاگاووز)، گئييم Geyim (آزربايجاني، تركمن)، كئييم Keyim (تركي تركيه، آزربايجاني)، كيييم Kiyim (قاراچاي، كوميق، ازبك، اويغور، قيرقيز)، كيئم Kiem (تاتاري)، كييم Kiim (قزاقي)، كئس Kes (آلتائي جنوب)، كيس Kis- (خاكاسي)، كئت Ket- (توويني، ياكوتي).<br />قالي چيچيÇiçi و پودهاي كيچيمKiçim : در قاليبافي تركي دو نام ديگر وجود دارند كه ارتباط احتمالي نام آنها با جيجيم به اندازه كافي تدقيق نشده است. اين نامها عبارتند از قالي چيچيÇi Çi (Chi Chi) از قوباي آزربايجان شمالي، و پودهاي اضافي كيليم كه كيچيمKiçim ناميده مي شوند. در تركيه پودهاي اضافي در بافت كيليم را كيچيمKiçim مينامند. ادعا شده است كه اين نام مركب از كيچيKiçi + -ايمim (ضمير ملكي اول شخص مفرد به معني مال من) و به معني كوچك من است (كيچيم به معني كوچك من نيست، كوچك من به زبان تركي ميبايست به صورت كيچيييمKiçiyim باشد). گمان مي رود كه اين نام با فرم اوليه نام جيجيم بي ارتباط نباشد. همچنين نوعي از قاليهاي آزربايجاني قوبا، چيچيÇiçi نام دارند كه در آنها حاشيه ها كه با نوارهايي مركب از نقش و نگارهاي هندسي گوناگون مزين مي شوند نسبت به زمينه اصلي اهميت بيشتري كسب مي كنند. عده اي منشا نام قالي چيچي را كه داراي سه نوع خيرداگولXırdagül ، آلچاگوAlçagül و قوللوQollu ميباشد به قوم چچن در شمال داغستان روسيه و عده اي ديگر به روستاهاي چيچيÇiçi و سيرت چيچيSırt Çiçi در ناحيه قوبا كه اين قاليها در آنها توليد مي شوند اسناد داده اند. (همچنين در قاليبافي موتيفي به نام "چيTchi "، وجود دارد كه سمبل ناميرائي و عمر طولاني است).<br />كيييز Kiyiz<br />دو كلمه ديگر تركي همريشه با كلمه جيجيم عبارتند از كيييز Kiyiz (كوووز Küvüz) و كز Kəz- كيز Kīz- خز Xəz.<br />فرم كيييز: در ديوان لغات ترك از همه زيراندازهايي كه بر زمين گسترانده مي شوند مانند قالي، كيليم، كئچه، دٶشه ك (تشك)، و ... با نام عمومي كيويز Kiviz - كوووز Küvüz ياد شده است. كوووز Küvüz ويا كيويزKiwiz - كيييزKiyiz ، از ريشه كيديز Kidiz ميباشد و به معني زيراندازهاي بافته شده از پشم مانند تشك و يايقي ميباشد. كيييز مركب از بن مصدري كيي.Kiy +-ز-z حاصل شده است (مانند كپه زKəpəz ، پالازPalaz ، ....). اين كلمه به شكل كيديز Kidiz (تركي اويغوري قديم)، كيييز Kiyiz(تركي ميانه، قاراخاني، قيرقيزي، بالكاري، تركي تركيه، قزاقي، نوقاي، كوميق، قاراقالپاق)، كئييز Keyiz (تركيه، تاتاري)، كيقيز Kigiz (تاتاري، ازبكي، اويغوري)، كيغيزKiğiz (چاغاتاي)، كييقيز Kiygiz (قاراقالپاق)، كيييس Kiyis(آلتائي)، كيس Kīs(آلتائي، شور، تئلئوت، خاكاس)، كيز Kīz (تاتاري قازان، تركمني)، كيديس Kidis(تووين، تووا، توفالار) وجود دارد. فرم كييز در زبان مونقولي وامواژه اي تركي است. همچنين در بعضي از نقاط آزربايجان واحد طولي به نام كويزKəviz محتملا ملهم از اندازه گيري با طول كليمها وجود دارد.<br />در باره كئچه، كٶچه و كچل: واژه اوغوزي معادل كيذيز Kiđiz (كيييزKiyiz )، كئچهKeçə است. فرمهاي گوناگون اين كلمه كه امروز به معني نمد و كليم نمدين (بي پشم، فرش بي خواب) بكار مي رود در زبان و لهجه هاي تركي چنين است: كئچه Keçe (تركي تركيه، آزربايجاني)، كييز Kiiz(قزاقي)، كيييز Kiyiz (قيرقيزي، قاراچاي، كوميق)، كيگيز Kigiz (اٶزبكي، اويغوري)، كييئز Kiez(تاتاري)، كيديس Kidis(توويني)، كييس Kiis (خاكاسي)، كئچچه Keççe (چوواشي). اين كلمه در بعضي از نقاط آزربايجان به شكل چئچهÇeçə تلفظ ميشود. شاعر برجسته ترك كريمي مراغه اي مي گويد: قالچا، قالي گئتدي، گبه گئتدي، چئچه گئتدي × بيلمه م بو دليكدن بو قده ر مال نئجه گئتدي.(Qalça, Qalı getdi, Gəbə getdi, Çeçə getdi - Bilməm bu dəlikdən bu qədər mal necə getdi)<br />كئچه از زبان تركي به بسياري از زبانهاي اروپائي مانند مجاري (Kecse) و صربي (Keče) وارد شده است. در ميان تركمنان نيز نمدهائي با نام "كوچه" وجود دارند كه محتملا با كئچه تركي در ارتباطند. كوچه سفيد يا خاكستري رنگ به منظور پوشش و عرقگير اسب، زين و پوشاندن ديوارهاي چادرها و مصارف ديگر مورد استفاده قرار مي گيرند. كوچه هاي تيره رنگ را كه گاهي داراي نقشه هاي زينتي هستند براي مفروش كردن كف چادرها بكار مي برند. كلمه كئچه كKeçək به معني موهاي زير بال و دم اردك از همين ريشه است. در برخي منابع ادعا ميشود كلمه كئچه ل Keçəl تركي به معني بي مو و تاس (كلمه تاس نيز تركي است) كه به شكل كچل وارد زبان فارسي شده، مشتق از ريشه مذكور كئچهKeçə + -ل-l (پسوند) است. كلمه كاجاKaca در زبان سانسكريت به معني مو با كئچه تركي بي ارتباط است.<br />فرم خز: كلمه كيز-كز-خز در فارسي، وامواژه اي تركي و در گذشته به معني پارچه چيني ابريشم دار بكار مي رفته است.<br />وئرني Verni<br />ورني نوعي زيرانداز بين فرش و گليم، زيلوئي حاشيه دار و ... است كه با تار و پود پشمي، تار پنبه يي و پود پشمي ويا تار و پود ابريشمي كه نوع مرغوب و صادراتي آن است بافته ميشود. زادگاه ورني آزربايجان شمالي (قاراباغ، باكي) است. ورني بافي بيش از يكصد سال پيش از اين توسط ايلات منطقه آرازباري (ارسباران) و موغان چٶلو (دشت مغان) به آزربايجان جنوبي انتقال يافته است. در ايران ورني منحصرا در مملكت آزربايجان بافته شده و شاخصترين صنعت دستي ايلات تركي شاهسئوه ن در آرازباري (ارسباران)، قاراجاداغ، خييوو (مشگين شهر)، اهر و ... ميباشد. در برخي مناطق آزربايجان ورني را كه سابقا سيلهSileh ناميده مي شد سوماك يا سوماخ مي نامند. ورني معمولا داراي طرحي متشكل از چهارگوشه هائي است كه در رديفهاي افقي جاي گرفته اند. خصوصيت اصلي ورني كه نام خود را نيز از آن گرفته اين است كه اغلب در هركدام از اين چهارگوشه ها نقشهائي به شكل S لاتيني بزرگ كه داخل آن با نقشهائي به شكل Z وياS لاتيني كوچك رنگارنگ پرشده جاي ميگيرند. متخصصين معتقدند كه اين نقشهاي S لاتيني در واقع موتيف اژدها بوده و مربوط به دوره ماقبل تاريخند كه در طول زمان به صورت نقشهاي تجريدي لاتينيS تقليل پيدا كرده اند. ورنيها بسته به وجود نقوش حيواني ديگر از جمله پرندگان دم دراز در آرواره اژدهاها كه عمدتا داراي دو گوش و يك دم اند به دو نوع تقسيم مي شوند.<br />در ميان تركان پيش از اسلام اژدها نشان خاقان (امپراتور) و سمبل فراواني، بركت، نيرو و قدرت، كائنات و طبيعت بود. اژدها در ميان تركان هون كه دستجاتي از آنها در مسير خود به اروپا بارها از قفقاز و آزربايجان عبور كرده و يا در آن ساكن شده اند، توتمي مقدس شمرده مي شد. اين نشان و سمبل در سيستم تقويم تركي دوازده حيواني نيز بكار رفته و سال پنجم اين تقويم باستاني ترك به نام اژدها وئرVer ويا وئرئنيVereni (به چيني Luy) ناميده شده است. (اكنون سال پنجم تقويم تركي دوازده گانه حيواني "كلتهKəltə " به معني سوسمار نام دارد). تصوير اژدها در صنايع ظريفه تركي پيش از اسلام و نيز پس از آن بويژه در هنر مينياتور از سوي هنرمندان ترك به طرز گسترده اي بكار برده شده است. در ورنيهاي ايلات ترك آزربايجان نيز تصوير اژدها سمبل شادي، خير و بركت است، چنانچه ايلات ترك تركمهTərəkəmə (قاراپاپاقQarapapaq –بوزچاليBozçalı ) در آزربايجان كه هنوز بخشي از باورها و سنن دوره شاماني خود را محافظه كرده اند، اعتقاد دارند كه تصوير اژدها در ورني، خير و بركت و سلامتي را به خانه مي آورد.<br />نام ورني از كلمه تركي باستاني ورنيVereni به معني اژدها گرفته شده است. اين نام امروز در لهجه هاي محلي زبان تركي به اشكال ورنهVərnə ، ورنيVərni ، وئرنيVerni ، ورنه خVərnəx ، وئرنيكVernik و ... و منابع اروپائي به شكلVerné, Verneh, Verni تلفظ ميشود. ريشه كلمه ورنيVerni ، كلمه تركي بولغاري وئرئنيVereni به معني اژدها و مار بزرگ، كوره و ... است. (تركان بولغار از تركان باستان اند كه در سالهاي ٤٨٠ ميلادي، در استپهاي حوالي رود دانوب و درياي آزوف (شمال درياي سياه) و نيز دانوب سفلي و قفقاز سكونت داشته و بر بخشي از اروپاي شرقي حكومت كرده اند، نام كشور بلغارستان يادگار آنهاست). در زبان پروتورك سومري نيز كلمه اي مشابه به شكل اورنوUrnu و به معني اژدها موجود است. فرم اوليه اين كلمه در تركي باستان به شكل ائويره نEvirən مشتق از ائبيره نEbirən - Ebüren و به معني اژدها، مار بزرگ، چرخ فلك، كائنات و عالم است (Ebüren---> Ewüren---> Eviren). در اينجا ما شاهد حذف حرف اولE ويا جايگزيني دو حرف E و V (مئتاتئزيس) مي باشيم (Evren---> Veren). (پديده جايگزيني حروف بويژه اگر يكي از آنها حرف "رR " و يا "ل L" باشد حادثه اي بسيار رايج در لهجه هاي تركي است مانند تلفظ چٶلمه كÇölmək به چٶمله كÇömlək ، يالنيزYalnız به يانليزYanlız ، كٶرپوKörpü ، يارپاقYarpaq ، تورپاقTorpaq ، آرواتArvat ، سيرفاSırfa ، تورباTorba و .... به جاي كٶپروKöprü ، ياپراقYapraq ، توپراقTopraq ، اوراغاتUrağat ، سوفراSofra ، توبراTobra و ....). معادل كلمه ائوره ن به معني اژدها در زبان و لهجه هاي تركي چنين است: وئرVer و وئرئنيVereni (تركي بلغاري قديم)، وئرئم Verem (چوواشي قديم)، ائوره نEvren (تركي عثماني)، ائورئمEvrem (گاگاووزي). ("ن -N" آخر كلمات تركي در بسياري از موارد در تركي چوواشي و نيز زبان مجاري به "م -M" تبديل ميشود مانند كلمات اوزونUzun ، سانSan ، قارين Qarın و قالين Qalın تركي عمومي كه در چوواشي به ترتيب به وارام Vârâm، سومSum ، خيرامXıram و خوليمXulım تبديل شده اند). فرمهاي اين كلمه در ديگر زبانهاي آلتائي چنين است: در زبانهاي تونگوسي به معني مار و مار بزرگ، ايرئİre (ائوئنكي)، وئرئنWeren (اولچا)، وئWe (اوديغئ)؛ در زبانهاي ژاپني به معني مار و كرم، ووروتيWoroti (ژاپني قديم و مدرن)، اوروچيOroçi (توكيو، كاگوشيما). كلمه اوروئني Őrvényدر زبان مجاري به معني گرداب از همين ريشه است. برخي كلمه اورنگ در زبان فارسي را نيز مشتق از ائوره ن تركي دانسته اند.<br />كلمه ائوره نEvrən از ريشه مصدر ائويرمك Evirmək به معني پيچاندن، چرخاندن، گرديدن، متطور و متكامل كردن مشتق شده است (مصدر ائومكEwmek در تركي باستان به معني در اطراف چيزي دويدن است). كلمه ويرنيخماقVırnıxmaq و يا وورنوخماقVurnuxmaq به معني پيچ و تاب خوردن، لوليدن و ... در برخي از لهجه هاي تركي آزربايجان جنوبي بازمانده اين مصدر باستاني تركي است. فرمهاي گوناگون اين مصدر در زبان و لهجه هاي تركي چنين اند: ائوورمك Ewürmək (تركي قديم)، ابير. Əbir (آلتائي)، آوور. Avõr- (چوواشي)، ائوير. Evir- (عثماني)، اوير. Əvir- (اويغوري)، ائگئره. Egere- (مونقولي كلاسيك)، اورٶل. Ôröl- (مجاري). كلمات ائوره نسه لEvrənsəl (جهاني)، ائوريمEvrim (تكامل)، ائورهEvrə (فاز، صفحه، مرحله تكاملي)، ائوره ن بيليم Evrənbilim (كوسمولوژي) در زبان تركي نيز از مشتقات همين ريشه اند. (در تركي معاصر معادل اژدها كلمات بوكهBükə و سازانSazan ميباشند. فرمهاي قديمي كلمه دوم، سازقانSazqan (قيپچاقي)، سازاغانSazağan (عثماني)، ساخاقانSaxaqan (كومان)، سارقانSarqan و شاراقانŞaraqan (چوواشي باستان) است. كلمه مجاري ساركاني Sárkány به معني اژدها از چوواشي باستان اخذ شده است).<br />زيلي Zili<br />سيلي ويا زيلي در نواحي مختلف تركنشين از تركيه، آزربايجان و ايران گرفته تا آسياي ميانه بافته ميشود. مهمترين مراكز بافت زيلو در آزربايجان شمالي منطقه شوشا و در ايران، آزربايجان (تهران و ساوه) و برخي مناطق ترك نشين فارسستان مانند قيشلاق (كاشان) است. در بعضي از منابع قديمي به كليم دراز سيلي Siliگفته شده است. اين زيرانداز در نواحي مختلف تركيه (مانيسا، ايزمير، چاناق قالا، قونيا، نييده، آق ساراي، قايسئري، توقات، آماسيا، يوزقات، سيواس) و.... به نامهاي سيليSili ، زيليZili ، زيلو Zilu، زيلانيZilani و همچنين چالما Çalmaو چلمه Çəlməشناخته ميشود. قزاقها به نوعي از زيلي، تئرمه آلاشاTerme Alaşa مي گويند. در گذشه در آزربايجان شمالي (قفقاز جنوبي) سيلهSileh براي ناميدن آنچه امروز ورني ناميده ميشود بكار مي رفت. فرم سيلئSileh در برخي لهجه هاي تركي تلفظي متاثر از زبان فارسي است.<br />سيليSili ويا زيليZili كلمه اي با منشاء تركي است. در ريشه شناسي اين كلمه تركي ريشه هاي سيليكSilik ، سيلاSıla ، سيريSırı ، چيييلÇiyil و زيلZil مطرح شده اند:<br />كلمه سيليSili –سيليكSilik : در زبان تركي قديم كلمه اي به شكل سيليو Sılıvو سيليق Siliq(معادل سيليSili در تركي معاصر و سيلوSilu در زبان مونقولي) به معني روبيدن با پا، روبيده شده، چيزي كه داراي نقش و نگار مشخص و مهم نيست؛ دست نخورده، پاكيزه، تميز؛ داراي ظاهر خوش؛ و نرم وجود دارد. فرمهاي گوناگون اين كلمه در زبان و لهجه هاي تركي چنين اند: سيلي Sili(تركي تركيه، تووا، توفالار)، سيل Sil-(تركي قديم تركي ميانه، تركي تركيه، آزربايجان، گاگاووز، تركمني، خلج، چوواش)، سيليگ Silig(تركي قديم، قاراخاني)، سيليك Silik (تركي قديم)، سيلا Sıla- (تركي ميانه، تاتاري، قيرقيزي، قازاق، نوقاي، بالكار، كوميق، قاراقالپاق، اويغوري)، سيله Silə- (تركي ميانه، ازبكي)، هيلا Hıla-(باشقيري). فرم سيلو Silu در زبان مونقولي به معني ساده و صاف، شيله Şile- در زبان قالموقي و شيلون Şilun در زبان ائوئنكي همه وامواژه هاي تركي اند. تبديل حرف "سS " به "زZ " در كلمه سيلي-سيلو به لحاظ قواعد زبان تركي قانونمند است، مانند تبديل سككيز اونSəkkiz On به سكسه نSəksən ، دوققوز اونDoqquz On به دوخسانDoxsan و سولوكSülük و سيگيلSigil تركي قديم به ترتيب به زالوZalu و زگيلZiyil (اين دو كلمه اخير تركي وارد زبان فارسي نيز شده اند).<br />سوللو Süllô، سيلا Sıla: در زبان مجاري كلمه اي به شكل سولو Süllô و به معني دوختن به شكل اريب وجود دارد. ريشه شناسان مجاري اين كلمه را داراي منشا تركي و محرف واژه شيلليغ Şilliğ چوواشي باستان شمرده اند. معادل اين كلمه در چوواشي معاصر شولا Şola، در قاراقالپاقي سيلا Sıla و در باشقيري هيلا Hıla به معني پارچه پنبه اي با برجسته دوزي است.<br />مصدر سيرSır ، سيريSırı- : در زبان تركي مصدري به شكل سير+ماقSır- و يا سيري+ماق Sırı- به معاني دوختن تنگاتنگ، پشت سرهم چيدن، لحاف پشمي، لباس كار و ... وجود دارد. فرمهاي گوناگون اين كلمه در زبان و لهجه هاي تركي چنين اند: سيري Sırı- (قاراخاني، تركي ميانه، تركي تركيه، تركي آزربايجان، قزاقي، نوقاي، كوميق، قاراقالپاق، اويغوري، خاكاسي، تووا، توفالار)، سيرا Sıra- (تركمني)، سير Sır- (تاتاري، آلتائي). بنابراين نگرش كلمه سيليSili اسمي مستقيما گرفته شده از بن مصدري سيريSırı و يا مركب از بن مصدري سير.Sır به علاوه پسوند اسم ساز از فعل –ي-i مي باشد. (مانند كلمه سريSəri مركب از بن مصدري سر.Sər به علاوه پسوند –ي-i به معني آنچه بر آن چيزي مي گسترانند، گنجه و يا طاقچه). تبديل "رR " به "لL " مانند آنچه در سيريSırı ---> سيليSili مشاهده مي شود، در زبان تركي پديده اي قانونمند است مانند تبديل جئيرانCeyran به جئيلانCeylan ، گۆره شمكGürəşmək به گۆله شمكGüləşmək ، اۆركمكÜrkmək به هۆلكمكHülkmək و تبديل بن "پارPar " تركي باستان به "پالPal " در برخي از كلمات تركي ميانه و مدرن مانند پالاسPalas ، پالتارPaltar ، پالانPalan ،..... . كلمه سيريدقSirideg و يا سيرداقSırdaq در زبان مونقولي به معني پوشش لحاف مانند زين وامواژه اي تركي بوده و از بن مصدري سيري.Sırı به علاوه پسوند آرخائيك –داق-daq ساخته شده است. كلمه سيريمSırım به معني بند و تسمه اي ساخته شده از چرم لطيف، سيغريمSığrım به معني شلاق (تسمه و شلاق نيز هر دو كلمه اي تركي اند. نگاه كنيد به مبحث تسمه)، سيرليقSırlıq (منقوش)، سيريتماقSırıtmaq ، سيريشماقSırışmaq ، سيرماSırma (رشته، رشته طلائي) و سيرتSırt (مو، موي زبر) نيز از همين مصدرند. كلمه سيريم با حفظ معني و به شكل Szirony وارد زبان مجاري شده است.<br />چيييل Çiyil: برخي بين نام عمومي زيلي و نوعي كيليم خاص كه چيييل ناميده ميشود ارتباط برقرار كرده اند. چيييل كه در تركيه چيييÇiği ويا چيييلÇiğil تلفظ ميشود نام نوعي كيليم ويژه است كه به لحاظ تكنيك بافت و ظاهر از ديگر كليمها بسيار متفاوت است. در چيييل زمينه به نوارهاي پهن و باريك متناوب منقسم و نقشها بر اين نوارها چيده شده و در ميان نوارهاي پهن و باريك نوارهائي نازك به رنگ قرمز و سفيد به اسم آلامينجيق Alamıncıq– آلابونجوكAlaboncuk جاي داده مي شوند. ادعا شده است كه نام اين كيليم از اسم طائفه تركي باستاني چيييل (چيگيل، چگل) گرفته شده است. چگلها يكي از اقوام تورك باستان اند كه به زيبائي شهره اند. چگلها نقشي مركزي در تاسيس امپراتوري توركي قاراخاني داشته اند (يكي از معاني كلمه چيگيل رسيده و بالغ است). در ايران و در ديگر مناطق ترك نشين محل بافت زيلي، امروز نيز مراكز جمعيتي بسياري با نام طائفه ترك چگل وجود دارد. مشابه اين نامگذاري در نوع ديگري از كيليم تركي به نام "آوار كيليمي Avar Kilimi" كه در تركيه مركزي (سيواس) بافته مي شود ديده شده است. آوار و يا آپار نام يكي از اقوام باستاني ترك است كه بين سالهاي ٥٥٨ تا ٨٠٥ به مدت دو قرن و نيم بر اقوام ژرمن و اسلاو اروپاي ميانه حكم رانده اند. تبديل صداي "چÇ "-"جC "به "سS "-"زZ " (چيييل به سيلي) در زبان توركي مانند تحول "بنزه مكBənzəmək " به "بنجه مكBəncəmək "، سيريشSiriş به چيريش Çiriş در بعضي لهجه هاي توركي آزربايجان، "جولCol " قاراچاي به "زولZol در توركي بالكار (به معني راه)، تبديل "اجلƏcəl " عربي به "ازلƏzəl " در توركي قازان، تبديل ساچSaç و ساچاقSaçaq تركي به چاچÇaç و چاچاقÇaçaq در قيرقيزي، تئلئوت و اويروت، تبديل مصدر تركي جارلاCarla به زارلاZarla در مونقولي مشاهده شده است.<br />زيل- Zil: برخي منابع كه زيلي را منحصر به تركيه دانسته اند اين نام را به سبب كاربرد نقشهاي ناقوس در اين كيليمها، گرفته شده از كلمه "زيلZil " تركي شمرده اند. زيل در تركي آناتولي به معني زنگ كوچك ويا ناقوس است. ريشه يابي ديگري در ايران كلمه زيلي را با كمك مصدر زيلله مكZilləmək تركي به معني چشم دوختن، نگاه تيز به جائي و به شكل زيلZil +-ي-i (پسوند اسم ساز از فعل) تقطيع نموده كه از جهات ساختاري و معنائي بسيار سست و آشكارا نادرست است.<br />منشا بين النهريني-اورالي: عده اي ريشه كلمه سيلي-زيلي را از بين النهرين و حتي زبانهاي اوراليك دانسته اند. در زبان سومري دو كلمه به شكل سالSal به معني گستراندن، نازك و عريض و زيل Zil به معني نوازش كردن، در زبان باستاني هورري كلمه اي به شكل سئهئليSeheli به معني تميز و در زبان فنلاندي از زبانهاي اوراليك دو كلمه به شكل سيلئ Sileä به معني نرم و سيلكاSilkka به معني خالص و پاكيزه وجود دارند. برخي صاحبنظران كلمات زيل Zil سومري و سيلئ Sileä فنلاندي را با مصدر سورتمك Sürt- تركي مرتبط شمرده اند.<br />ساچيم Saçım<br />نوعي از جيجيم كه در قديم ساچاقلي كيليمSaçaqlı Kilim ناميده مي شد. ساچيم بسيار لطيف تر و ظريف تر از جاجيم و از پشم بهاري گوسفندان كه لطيف ترين و درخشنده ترين پشم است بافته مي شود. پس از بافت آن را به ٤ قسمت مساوي تقسيم مي كنند و سپس كنار هم مي دوزند. ساچيم ها داراي دو نوع نقش دار و ساده اند. بر نوع ساده آنها راه راه هاي افقي و بر نوع نقش دار مربع هاي رنگارنگ در متن همراه با مربعي بزرگ تر در مركز ديده مي شود. اين مربع ها نمادي از ماه و ستارگان و مانند نقشهاي ورني يادگار كوسمولوژي باستان تركان است. ساچيم از بن مصدري ساچ.Saç +-يم-im حاصل شده است. ساچSaç به معني گيسو، زلف، رشته مو، و ساچماقSaçmaq به معني افشان و پخش كردن است. از همين ريشه است ساچاقSaçaq به معني دسته مو و شعاع نور، ساچاقليSaçaqlı به معني مزلف و طره دار، ساچيقSaçıq و ساچماSaçma (گلوله هاي ريزي كه هنگام آتش كردن پخش ميشوند، به زبان فارسي به شكل ساچمه وارد شده است).<br />اين كيليم امروز در ايران به دو شكل ساچيمSaçım و ساچينSaçın ناميده مي شود. اين نامگزاري از دو جهت قابل توجه است. يكي آنكه قالبي –يم دار مانند كيليمKilim ، جيجيمCicim ، سيجيمSicim ، سيريمSırım ، قاليمQalım ، گيييمGiyim و قوشامQuşam است. ديگري آنكه كاربرد دو نام ساچيمSaçım و ساچينSaçın ، ايضاحگر وجود دو فرم قالينQalın و قاليمQalım براي ناميدن قالي در تركي قديم است. در واقع در زبان تركي نمونه هاي ديگري از اين فرمهاي دوگانه وجود دارد، مانند دۆيونDüyün و دۆيومDüyüm كه هر دو از مصدر دۆيمكDüymək (فرم قديمي آن دۆگمكDügmək ) به معني گره زدن با اضافه شدن پسوندهاي –يم-im و –ين-in حاصل شده اند. (از همين ريشه است دۆيمهDüymə به معني دگمه كه به زبان فارسي نيز وارد شده است).<br />گئچمه Geçmə<br />گئچمهGeçmə بافته اي تركيبي از قالي و كيليم و گئچمه بافي هنري مركب از قاليبافي و كيليم بافي است. گئچمه بافي محصول، ابداع و منحصر به عشاير ترك ساكن در ياسوج، استان كهگيلويه و بوير احمد در مملكت لرستان است. اين شهر در کنار رود آبشار دامنه ی قلعه ی دنا قرار دارد و محل يايلاق (ييلاق) طوائف ترك (از قاشقايها دره شوري، فارسي مدان، ....) مي باشد. (نام بومی شهر ياسوج، ياسيجYasıc مي باشد كه كلمه اي تركي به معني مسطح است، اصل آن ياسوقYasuq ميباشد. نگاه كنيد به مبحث چول). به هنگام بافت گئچمه بعد از چله كشي در حاشيه و نقش آن از بافت قالي پيروي مي شود، بافت زمين نيز به صورت كيليم است. طرحهاي زمينه كيليم بافي آن به صورت گلهاي قاليچه اي برجسته بافته ميشود. در بافت گئچمه از پود استفاده نمي شود بلكه از خامه اي كه در بافت كيليم استفاده مي شود بهره مي گيرند. از گئچمه براي تهيه رويه پشتي ها، به عنوان زيرانداز و تزيين چادر استفاده مي شود. اين هنر كم نظير كه با دست زنان ترك ياسوجي متبلور مي شود از پنجاه سال قبل تاكنون منسوخ شده بود اما اخيرا مجددا احيا شده است.<br />گئچمه كلمه اي تركي به معني گذر و منتقل شده – انتقالي است. انتخاب اين نام براي اين بافته به سبب انتقال از بافت قالي در حاشيه به بافت كيليم در زمينه بوده است. كلمه گئچمه مركب از بن مصدري گئچ.Geç به معني گذشتن و گذر كردن به علاوه پسوند اسم ساز –ما-ma است. اين قالب و پسوند در ساخت نام محصولاتي مانند سيرماSırma (رشته، رشته طلائي)، چالماÇalma (دستار، به مبحث چالما مراجعه كنيد)، تيرمهTirmə (نوعي پارچه، از مصدر درمكDərmək ، به صورت ترمه وارد زبان فارسي شده است) نيز بكار رفته است. اين كلمه به شكل گچمه وارد زبان فارسي گرديده است.<br />پارچا Parça<br />"پار"Par ويا "بر" Bər يادگار تركي باستان و به معني پارچه روپوش، روانداز، پيراهن، پارچه كتان است. "پار-بر" يكي از كلمات ريشه اي مشترك زبانهاي آلتائيك ميباشد و فرم اوليه آلتائي آن به صورت باري Bâri تثبيت شده است. فرمهاي گوناگون اين كلمه در زبانهاي آلتائيك عبارتند از: در زبانهاي مونقولي به معني پارچه، باريBari (مونقولي نوشتاري)، بارا Bara (خالخا)، باران Baran(بوريات، كالموك)، در زبانهاي تونگوسي به معني پوشيدن، باراچيقو Baracigo، بارولي Baroli-(نانائي)، بارقاچي Bargaci-(اولچا)، باقدوخي Bagduxi- (اوروك)، در زبانهاي كره اي به معني پرده، پار Par(كره اي ميانه)، پال Pal (كره اي مدرن). رابطه اين ريشه آلتائيك با كلمات پاروParu در تركي چاغاتاي به معني كرك، بور Bôr در زبان مجاري به معني پوست و پر Pər در خانتي شرقي به معني جدار و غشا، هر دو از زبانهاي اوراليك دانسته نيست. عده اي ريشه كلمه تركي پار-بئر را با كلمه بوشوBuşu از بين النهرين (و نيز عبري) مرتبط دانسته اند. همچنين در زبان باستاني آككادي كلمه اي به شكل پار-ورو Par-uru به معني ساخته شده از چرم و در زبان مصري باستان كلمه اي به شكل پر Per و به معني پوست وجود دارند. رابطه اين كلمات با پالاي سومري و يا پارPar –برBər تركي-آلتائي به معني پارچه دانسته نيست.<br />كلمه پار-بر در سير تاريخي خود به پارچاParça (پار+چا) و احتمالا پردهPərdə ؟؛ به فرم بئزBez در اثر پديده روتاسيسم؛ و به چندين كلمه مرتبط و همريشه ديگر مانند پالاسPalas ، پالتارPaltar و پالانPalan ، پس از تبديل شدن به پال منتج شده است.<br />فرم پارچا: پارچا كلمه اي مركب از بن تركي باستان پارPar به معني پارچه و پسوند تصغيري تركي –چا-ça (مانند تايچاTayça ، بوخچاBoxça ، خالچاXalça و ... ) است. اين كلمه بدين معني وارد زبان روسي (به معني زربافت و ديبا) و فارسي شده و بنابراين وامواژه اي تركي ماخوذ از ريشه پارPar بعلاوه پسوند تصغيري تركي -چاça ميباشد. (همانگونكه ذيلا در مبحث تكه-پارچه اشاره ميشود، پارچه به اين معنا غير از كلمه پارچه به معني تكه و خرده و ... است)<br />فرم بئزBez در زبان تركي: در زبان تركي بئزBez به معني پارچه ويا نوعي پارچه زبر است. فرم آلتائي برBər –پارPar (قبل از تقسيم اين زبانها به مغولي و تركي و تونگوزي ...) در تركي عمومي به بئزBez تبديل شده است. پديده تبديل "رR " اوليه آلتائي به "زZ " در زبانهاي متاخر و از جمله تركي قديم و ميانه روتاسيسم ناميده ميشود. مانند گٶرمك Görmək----> گٶزGöz-، تورپاقTorpaq- ---> توزToz-، تورTor- ---> توزاقTuzaq-، يورماقYormaq- ---> يوزماقYozmaq-، كرتيكKərtik- ---> گزGəz-، كله رKələr - ---> كله زKələz -، تركTərk - ---> تيزTiz -..... و اين در حاليست كه تركي چوواشي "رR "هاي اوليه آلتائي را همچنان حفظ نموده است مانند خارانXaran ، خورXur ، ساككارSakkar و پيرPir چوواشي در مقابل قازانQazan ، قازQaz ، سككيزSəkkiz و بئزBez تركي عمومي. پديده روتاسيسم ميتواند براي تعيين عمر كلمات ويا تاريخ انشقاق لهجه ها و زبانهاي آلتائي از جمله تركي بكار رود. بر اين اساس فرم پار-بر در زبان تركي اقلا از عمري دو هزار ساله برخوردار و شكل بئز فرمي جديد (مربوط به دو هزار سال اخير) است.<br />فرمهاي گوناگون بئز در زبان و لهجه هاي تركي چنين است: بئزBez (تركي تركيه، آزربايجاني، گاگاووزي، تركمني، قاراچاي، كوميق، تاتاري)، بٶزBöz (تركي ميانه، قبچاقي قديم، قازاق، قيرقيز، نوقاي، قاراقالپاق)، مئزMez (ازبك، اويغور)، مٶزMöz (قاراچاي، بالكار)، پٶسPös (آلتائي جنوبي، تئلئوت)، بٶسBös (تووين)، بوزBüz (تاتاري قازان)، پيرPir (چوواشي). معادل همريشه اين كلمه در زبان مونقولي بٶسBös است.<br />در باره پارچه به معني خرده: در زبان تركي تركيباتي به شكل تيكه-پارچاTikə-Parça (معادل آن در زبان فارسي: تكه-پاره)، پارام-پارچاParam-Parça (مانند قالب خيريم-خيرداXırım-Xırda ) به معني خرده شير وجود دارد. در ريشه شناسي بخش دوم اين اصطلاح يعني پارچه و ريشه آن پاره به معني تكه، خرده، قطعه ... توافق عمومي وجود نداشته عده اي آنرا تركي-اورال آلتائيك و عده اي ايراني - هند و اروپائي شمرده اند. در زبانهاي اورال آلتائيك كلمات بسياري مشتق از هر دو فرم اوليه پر-پار و فرم متاخر پل-پال به معني پاره و قطعه و ... وجود دارند. از جمله پرچهPerçe به معني ذره (چوواشي)، بير Bir به معني تكه پارچه كردن (زبان سومري)، پره Päre به معني خرده (فنلاندي)، پر Pär به معني تكه، قطعه كوچك (خانتي)، پيرPyr ، پيري Pyry به معني خرده (اودمورت)، پوار Poår به معني تكه، پارچه (مانسي)، پيريق Pyrig, Pyryg به معني خرده (كومي)، پل Pel- به معني بخش كردن، تكه پارچه كردن (كومي)، پيلPil- به معني بريدن و خرد كردن (اودمورت). احتمالا كلماتي مانند پارانقيParanqı در تركي آزربايجان به معني تركش مشتق از همين ريشه اند. عده اي از صاحبنظران مصدر بٶلمكBölmək تركي به معني تقسيم كردن را نيز از ريشه پيلPil –پئلPel اوراليك دانسته اند.<br />در باره تكه: ريشه پارچه به معني قطعه و خرده و... هر چه باشد، ريشه بخش اول اين اصطلاح يعني تيكه Tikə تركي است. تيكه كلمه اي تركي به معني قطعه، پاره، پارچه، لقمه، هر چيز كم مقدار، قاچ و .... بوده و به شكل تكّه وارد زبان فارسي نيز شده است. فرمهاي گوناگون اين كلمه در زبان و لهجه هاي تركي به شرح زيراند: تيكۆ Tikü، تيككوTikkü (قاراخاني)، تيكه Tike(تركي ميانه، تركيه، تركمني، قزاقي، قيرقيزي، خلجي)، تيكهTikə (تركي آزربايجاني)، تيگهTigə (تركي جغتائي، به معني پولكهائي كه زنان به منظور زينت بر صورت خود مي چسبانند). كلمه تيكه از كلمات مشترك و اوليه زبانهاي آلتائيك است. فرمهاي گوناگون اين كلمه در اين زبانها چنين است: در زبانهاي تونگوسي به معني پاره كردن، تئكه Teke- (ائوئنكي)، تيكيك Tıkık (ائوئن)، در زبانهاي كره اي به معني پارچه كردن حيوانات، تاهي Tahi- (كره اي ميانه)، در زبانهاي ژاپني با فرم اوليه تينكيرTinkir به معني تكه پارچه كردن، چيگير Çigir- (توكيو، كيوتو، كاگوشيما). از همين ريشه است كلمات تيكيمTikim (تكه، لقمه)، و تيكه له مكTikələmək (لقمه كردن)<br />پالتوPalto ، پالتار Paltar<br />در باره كلمه پالتو: امروز در زبان تركي كلمه اي روسي به شكل پالتو وجود دارد كه اصل آن پالئتوت Paletot فرانسوي است. اين كلمه به واسطه زبان تركي از زبان روسي وارد زبان فارسي نيز شده است. عده اي در كوششي براي ريشه شناسي تركي پالتو، آن را به شكل پالتوْو = پال (پوسته) + -توْو (پسوند) = پوستين تقطيع نموده اند ويا آنرا با كلمه پارتو باستاني تركي به معني نوعي بالاپوش ربط داده اند كه هر دو ريشه يابي نادرست اند. ارتباط اين كلمه تركي-روسي-فرانسوي با كلمه پاتلئتPatlet كه در بعضي از لهجه هاي تركي آزربايجان به معني ريخت و سروپا بكار مي رود دانسته نيست. در بعضي از لهجه هاي تركي در آزربايجان (مانند لهجه هاي استان مركزي) كلمه پالتو، در تاثير كلمه پالتار تركي به شكل پالتاو تلفظ مي شود.<br />در باره پالتار: آنچه در زبان تركي معاصر بازمانده كلمه پالتار-پارتو تركي باستان است، نه كلمه پالتو، بلكه كلمه پالتارPaltar به معني لباس است. اين كلمه در ديوان لغات ترك كاشغري به شكل برتوBərtü – پارتو Partu و به معني خرقه، بالاپوش، آرخاليق و لباسي دراز كه روي بقية لباسها مي پوشند آمده است. كاشغري همچنين در اثر خود دو مصدر به شكل برتله نمك Bərtlənmək و برتوله نمكBərtülənmək به معني خرقه پوشيدن ويا داراي خرقه شدن را ذكر كرده است. در باره تحول پارتو تركي باستان به پالتار تركي معاصر دو نظريه مطرح ميشود:<br />بنا به نظر اول كلمه پالتار محرف برتوBərtü – پارتو Partu از مشتقات بن تركي برBər –پارPar به معني پارچه در تركي باستان است كه در آن حرف "رR " به حرف "لL " تبديل شده است. (براي چگونگي اين تبديل به مبحث پالاز مراجعه كنيد). در اينصورت چگونگي اضافه شدن حرف رR به آخر كلمه محتاج روشنگري است. نظريه دوم بر اساس فرم خاصي از تلفظ كلمه پالتار در بعضي از لهجه هاي زبان تركي معاصر به شكل پارتالPartal بنيان گزارده شده است. بنا به اين نظر پارتال مركب از كلمه پارتوPartu تركي باستان به علاوه پسوند انتساب -ال-al است كه بعدها در اثر جايگزيني متقابل حروف رR و لL از پارتالPartal به پالتارPaltar تحول پيدا كرده است (Partu+al ---< Partal---< Paltar). مشابه اين جايگزيني را مي توان در تبديل كلمه آلتائي قالتارQaltar به معني عقاب به قارتالQartal در زبان تركي مشاهده نمود. كلمه پارتو در برخي از لهجه هاي معاصر تركي به شكل پيرتيPırtı و به معني لباس (در آدانا-قاديرلي)، پارچه زائد (نئوشئهير)، لوازم البسه (به ي پازاري)، كهنه پارچه (آزربايجان، خيرتي-پيرتيXırtı-Pırtı ) و در تركي چوواشي معاصر به شكل پيرPir محافظه شده است.<br />پالاز Palaz<br />در آزربايجان همه كيليمها و يا بافته هائي كه با تكنيك دوز توخوما يايقيDüz Toxuma Yayqı بافته مي شوند با نام عمومي پالازPalaz –پالاسPalas ناميده ميشوند (و در عوض در برخي از نقاط پالاس را، آلاچاAlaça مي خوانند). در اين دسته علاوه بر خود پالاز، انواع سيلي (زيلي)، جيجيم (جاجيم)، شدده، ورني (ورنه خ) و سوماق (سوماك) نيز قرار دارند. در ازبكستان به يايقي هاي بافته شده با تكنيك زيلي و جيجيم، پالاز گفته ميشود. پالاز مانند بسياري ديگر از زيراندازهاي نازك (كيليم، جيجيم ....) و مشتقاتشان در گذشته به عنوان پوشش انسان نيز بكار رفته است، چنانچه در مثلي تركي گفته ميشود: پالازا بورون، ائلينه ن سورون Palaza bürün, elinən sürün!.<br />كلمه پالاز- پالاس (پلاس) منشا تركي دارد. در اين باره چند نظريه موجود است:<br />١- نظريه "پالاPala " سومري: طبق اين نظريه، پالاس-پالاز نشات گرفته از زبانهاي پروتوتورك قفقاز- آسياي صغير- بين النهرين است. در متون زبان پروتوتورك سومري از پوشاكي مخصوص ملكه ها بنام پالاPala سخن گفته ميشود كه ملكه ايننانا آنرا مي پوشيده است. در لهجه به ي پازاري زبان تركي در تركيه نيز كلمه اي به شكل پالاPala و به معني تكه پارچه وجود دارد.<br />٢- نظريه "پالPal " تركي: در زبان تركي چند كلمه احتمالا همريشه با پالاز-پالاس كه همگي داراي عنصر پال-پار بوده و در رابطه با پوشش انسانها و حيوانات ميباشند وجود دارند. اين كلمات عبارتند از پارچا Parça، پالتارPaltar ، احتمالا پرده Pərdə، پالانPalan ، پالدم و يا پاردم (مركب از پال و يا پار تركي و دم فارسي به معني تسمه اي كه از زير دم حيوان گذشته و زين را بر بدن او ثابت مي بندد است)....... در ريشه يابي اين كلمات عده اي –بدون ارائه دلائل و شواهد كافي- قائل به وجود بني اوليه به شكل پال (پوست، پوسته) در زبان تركي و ثانويه بودن فرم پار (در نمونه پارچه و پرده) شده اند.<br />٣- نظريه "برBər –پارPar " تركي: مقبولترين نظريات در منشا كلمه تركي پالاس-پالاز و كلمات مشابه مذكور، ريشه يابي آنها بر اساس بن اوليه بئر-پار در تركي باستان و ديگر زبانهاي آلتائيك و ثانويه بودن فرم پال در كلمات پالاس، پالان، پالتار و ... است. طبق اين نظريه پالازPalaz ميبايد به شكل اوليه پارازParaz مركب از بن "پارPar "+ پسوند "-ز-z ، -س-s " تقطيع شود.<br />الف: پارPar ويا برBər در زبان تركي ريشه اي بسيار قديمي و شناخته شده و به معني پارچه است. كلمه پارچه در زبان فارسي، خود واژه اي دخيل و ماخوذ از همين ريشه تركي ميباشد (نگاه كنيد به مبحث پارچه).<br />ب- در زبان تركي بن پارPar در برخي از كلمات مانند پالاس، پالتار، پالان (روانداز زين)، ..... تبديل به پالPal شده است. اين پديده در همخواني كامل با تبديل پار Parكره اي ميانه به پال Pal در زبان كره اي مدرن دارد. تبديل "رR " به "لL " در كلمات تركي قانونمند و رايج است، مانند تبديل جئيرانCeyran به جئيلانCeylan ، گۆره شمكGürəşmək به گۆله شمكGüləşmək ، اۆركمكÜrkmək به هۆلكمكHülkmək و ..... امروز در برخي از لهجه هاي تركي (به ي پازاريBəy Pazarı ) كلمه اي به شكل پالاPala و به معني تكه پارچه وجود دارد.<br />ج- پسوند اسم ساز "-ز-z " در زبان تركي براي افاده شباهت و رابطه بكار ميرود. اين پسوند علاوه بر پالاز، در كلماتي مانند كپه زKəpəz (كپه+-ز) به معني پنبه، كيييزKiyiz (مراجعه كنيد به مبحث كيييز)، آيازAyaz (در اصل به معني مانند ماه)، توپوزTopuz (توپ+-ز) به معني گرد و مدور و سر چماق نيز ديده ميشود (توپوز به شكل دبوس وارد زبان عربي نيز شده استּ كلمه توپTop به هرسه معني توپ پارچه، توپ بازي و توپ توپخانه، كلمه اي تركي با سه ريشه شناسي متفاوت ميباشد كه در هر سه معني عينا، مانند كلمه ديگر تركي چماقÇomaq به زبان فارسي نيز وارد شده است).<br />سۇماق Sumaq<br />سوماق(Soumak, Soumack, Sumac) نوعي كليم است كه ادعا ميشود نام خود را از شهر شاماخيŞamaxı (Shemaka) پايتخت خانات تركي شيروان در آزربايجان شمالي گرفته است. اما وجود اين نام در ميان ديگر ملل ترك از چوواشيا و قزاقستان و تركمنستان تا تركيه و گاگاووز يئري نشان از منشاء تركي گسترده تري براي آن دارد. سوماق را قزاقها سوماخا Sumaha و در تركيه سوماك Sumak مي نامند. در خود آزربايجان شمالي نيز اين نوع كليم سوماخي Sumaxı و .... و نه شاماخي ناميده ميشود.<br />ريشه اين نام از كلمه سومكSümək تركي (سٶمه كSömək ، سومه نSümən ، سٶمه ن Sömən، سويه م Süyəm)، به معني پشم ويا ابريشم تميز، حلاجي و شستشو شده و آماده براي رستن است. سويمكSüymək ويا سوومكSüvmək (فرم اوليه آن سيبمكSibmək ويا سوبمكSübmək ) به معني چرخاندن و ريسيدن رشته هاي نخ، بيرون آوردن رشته ها ويا صرفا نخ و رشته پشمي ويا ابريشمي است. ريشه تركي سوو-سوب... با كلمه عربي صوف به معني پشم پيوندي ندارد. در نمونه سوماق، فرم مصدري به عنوان اسم بكار رفته است. اين نوع كاربرد نادر در زبان تركي در نمونه هاي زير نيز ديده مي شود: ايلمكİlmək (گره و يا ريشه در قاليبافي، از مصدر ايلمكİlmək به معني گره و پيچ زدن. از همين ريشه است ايلديكİldik به معني پشت پا انداختن)، يوماقYumaq (فرم قديمي آن يومقاقYumqaq ، رشته هاي پشم و نخ و غيره كه به شكل توپ و مدور در آورده شده اند. از مصدر يوماقYumaq به معني به شكل توپ در آوردن. از همين ريشه است يومروYumru ، يومروقYumruq ، يومورتاYumurta ، يووارلاقYuvarlaq و....)، توخماقToxmaq (از مصدر توقوماقToqumaq به معني زدن، كوبيدن. مصدر توققوشماقToqquşmaq نيز از همين ريشه است. به شكل تخماق به زبان فارسي وارد شده است)، چاخماقÇaxmaq (به شكل چخماق وارد زبان فارسي شده است)، يئمكYemək (غذا) و .....<br />سوماق در مناطق مختلف ترك با تلفظ ويا نامهاي گوناگون شناخته ميشود، از جمله در ميان تركان ايران و آزربايجان جنوبي به شكل سوماكSumak ، سوماخSumax ، سوماقSumaq و سومخ Süməx، در تركيه به شكل سوماكSumak ، سومك Sümekو سويوم Süyüm و همچنين قايما Qayma (آقساراي)، اوتورقون توخوما Oturqun Toxuma (كامال پاشا، ايزمير)، در چوواشيا به شكل سئوئم Sevem، در گاگاووز يئري (مولداوي) به شكل سومك Sümek، در تركمنستان به شكل سومك Sümek و سويوم Süyüm. گفته شده است در منطقه آرازباري (ارسباران) آزربايجان جنوبي، ورني را نيز سوماك-سوماخ مي نامند .<br />خۇرجۇن Xurcun<br />خورجون (Kharjin, Khordjin, Khurdzhin, Hurzhin, Horjeen, Khorjin, Korjin, Churdjun, Khorjun) كلمه اي تركي به معني زين حيوانات باركش است. فرمهاي گوناگون اين كلمه چنين اند: كورتون Kürtün (در تركي ميانه- ابوحيان، قبچاق، تركيه)، كورچه ن Kürçen (تاتاري)، قورجينQorcın (قاراقالپاقي)، خۇرجون Xurcun (آزربايجان)، خوْرجون Xorcun (تركمني). از ريشه قيري Qırı به معني پارچه پوستي، كنار و حاشيه. تبديل حرف قQ به خX در كلمات تركي ادبي (مانند قادينQadın به خاتينXatın ، قاليQalı به خاليXalı )، در بسياري از لهجه هاي تركي (بويژه در هجاي آخر كلمه مانند يوقYoq به يوخYox ، آياقAyaq به آياخAyax ) و همچنين در معادل ياكوتي، چوواشي و مونقولي بسياري از كلمات تركي عمومي مشاهده شده است. معادلهاي بن قيري در زبان و لهجه هاي تركي چنين است: قيرا Qıra (تركمني)، قيراق Qıraq (آزربايجاني)، كيراكKırak (تركيه)، قييير Qıyır (قاراچاي، كوميق)، كير Kır (تاتاري)، قير Qır (قزاقي)، قيررا Qirra (ازبكي، اويغوري)، كيري Kırı (قرقيز)، خيرا Xıra (توويني)، خيري Xırı (خاكاسي)، خئرري Xerri (چوواشي)، قيريچي Qırıçı (ياكوت). فرم اين كلمه آلتائي در زبان مونقولي نوشتاري كيرا Kira به معني حاشيه كمان زين، و در زبان مونقولي خالخا، خار Xar و در زبان ژاپني كورا Kura است.<br />در زبان و لهجه هاي تركي كلمات چندي به لحاظ مورفولوژيك مشابه با فرم جديد خورجون و قديمي كورتون وجود دارند مانند قارچينQarçın (در ميان تركمنان، به معاني دستار، خورجين يكطرفه و ...) و ببه رتونBəbərtün در تركي چاغاتاي به معني اسباب كرك كاري شده. ريشه شناسي كلمه خورجون آلتائي-توركي بر اساس كلمه "خرج" عربي ويا با استفاده از مصدر "هٶرمك تركي" (هؤر. (هؤرمكHörmək = بافتن) + -جين-cin (پسوند)) نادرست است.<br />خورجون سابقا به تورباهاي دوطرفه اي كه روي الاغ و اسب انداخته ميشد اطلاق مي گرديد اما بعدها كيسه هاي روي دوچرخه و موتور را نيز شامل شد. در تركيه اكثرا براي ناميدن خورجون كه جدار بيروني آن به گونه فرش بافته ميشود از نام هيبه Heybe استفاده ميشود، در حاليكه در آزربايجان هئيبه Heybə صرفا براي ناميدن خورجونهاي كوچك استعمال مي گردد. تركمنها نوع بزرگ خورجون را جووالCuval و نوع كوچكش را تورباTorba مي خوانند.<br />كلمه خورجون وارد زبان بسياري از ملل همسايه مانند ارمني و ... شده است. تلفظ فارسي اين كلمه تركي، خورجين ويا خرجين است. در زبانهاي عربي، فارسي، ارمني و ... خورجين را به عنوان فرم جمع تلقي كرده و از آن فرم مفردي به شكل خورج ساخته اند. به عنوان مثال در زبان لري به خورجون هورژين و به خورج، هورژ گفته ميشود. هورژ و يا خورج كيسه اي دوطرفه و كوچكتر از خورجين است. در اين زبان خورج (هورژ) كيسه اي دوطرفه مخصوص زنان است كه دو روش بافت ساده بافت و قاليباف در آن بكار رفته است. در ميان لرهاي بختياري بافته اي به اسم خورج ترك نيز وجود دارد كه مردان ايل پول و اشيائي مانند وسايل اصلاح صورت را در آن گذارده قفل و كليد مي كنند.<br />دٶشه ك Döşək<br />تشك ويا دٶشه ك كه در زبان فارسي به شكل تشك، توشك، دشك ادا ميشود كلمه اي تركي است. ريشه اين كلمه مصدر دٶشه مكDöşəmək به معني پوشانيدن، تفريش، مفروش نمودن يك محل و مكان از طريق گستراندن، پهن كردن و چيدن چيزي مانند زيرانداز، تخته، سنگ، مبلمان و ... بر روي آن است. فرمهاي اين مصدر در زبان و لهجه هاي تركي بدين شرح است: دٶشه مك Döşe- (تركي آذربايجاني، تركيه، گاگاووز)، دۆشه مك Düşe- (تركمني)، تۆشكمك Tüşk- (تاتار، باشقير)، تٶشٶمك Töşö- (قيرقيز)، تٶسٶمك Tösö- (قزاقي)، تٶسه مك Töse- (نوقاي، قاراقالپاق)، تٶزه مك Töze- (خاكاسي)، تٶٶمك Tööö- Tööe- (آلتاي، شور)، دٶٶمك Dööe- (تووا، توفالار) و تٶهه نمك Töhen- (تويبال) است. نام نوعي از فرش بنام دٶشه مه آلتيDöşəmə Altı در تركيه و نيز كلمات دٶشه ليDöşəli (مفروش شده، دايالي- دٶشه لي Dayalı Döşəliبه معني منزل كرايه اي از قبل مبلمان شده)، دٶشه مهDöşəmə (زمينه مفروش، داش دٶشه مهDaş Döşəmə به معني سنگفرش)، دٶشه مDöşəm (تاسيسات)، دٶشه كليكDöşəklik و ... از همين ريشه مي باشند.<br />فرمهاي مختلف اسم دٶشه ك ويا تشك (دٶشه.Döşə + -ك-k ) كه معادل كلمه مفروشات عربي است در زبان و لهجه هاي تركي چنين است: تٶشه ك Töşek (تركي قديم، قاراخاني، تركي ميانه، بالكار، كوميق)، دٶشه ك Döşek (تركيه، آزربايجان، گاگاووز)، دۆشه ك Düşek (تركمني)، تٶسه ك Tösek (ساري اويغور نوقاي، قاراقالپاق)، تۆشه ك Tüşek (تاتاري، اويغوري، باشقيري)، تٶشٶك Töşök (قيرقيزي)، توشاك Toşak (اٶزبكي)، چۆشه ك Çüşək (اويغوري)، تٶزه ك Tözek (خاكاسي)، تٶٶٶك –Tüöek- Tööek Tööök (آلتاي، شور، چوواش)، دٶٶٶك Dööek (تووا، توفالار)، تٶهه ك Tö'hek (توفا).<br />بوْخچا Boxça<br />بوخچا (Bokhcha, Bokche) كلمه اي تركي به معني پارچه اي مربع ويا مستطيل شكل براي بستن لباس و جامه، دستاري كه چيزي در آن گذاشته و گره زنند است. از مصدر بوغماقBoğmaq –بوقماقBoqmaq به معني پيچيدن، جمع كردن و بستن در بخچه، با طناب بستن، خفه كردن و ..... اين مصدر از ريشه هاي مشترك زبانهاي آلتائي است و به شكل مادر بوغو Boğo- در زبانهاي مونقولي و پوغا Poga- در زبانهاي تونگوسي وجود دارد. معادل آن در زبان و لهجه هاي تركي چنين است: بوغ Boğ- (تركي باستان، قاراخاني، تركي ميانه، تركي تركيه، آزربايجان، تركمني، ازبكي، اويغوري)، بو Bo- (تركيه)، بو Bu (گاگاووزي، تاتاري، قيرقيز، قازاق، آلتائي)، بوغا Boğa- (تركيه)، پوغ Poğ- (ساري اويغور، خاكاسي)، بوو Buw (بالكار، كوميق، قاراقالپاق)، بيو (باشقيري)، پوPo-، Pu- (آلتائي)، پيو Pıv (چوواشي)، بووي Buoy- (ياكوت، دولقان). از همين ريشه است بوغماقBoğmaq (دگمه)، بوغلاماقBoğlamaq (بغچه كردن)، بوغلانماقBoğlanmaq (بغچه شدن)، بوغتاقBoğtaq (نوعي كلاه زنانه مزين به سنگهاي قيمتي و پر طاوس-نگاه كنيد به مبحث قونداق) و احتمالا كلمه بوغماBoğma (نوعي زينت زنانه، بغمه در زبان فارسي).<br />كلمه بوخچا خود مركب از بوغ.Boğ +-چا-ça (پسوند تصغير تركي)، مانند تركيبات تركي مشابه خالچاXalça (قاليچه)، خونچاXonça (خونچه)، پارچاParça (پارچه)، تايچاTayça (تايچه)، ... است. فرمهاي گوناگون بوخچا در زبان و لهجه هاي تركي چنين است: بوخچا Boxça (گاگاووزي، تركي آزربايجاني)، بوهچا Bohça (تركي تركيه)، بوقچا Buqça(تاتاري، تركمني)، بوغ Boğ- (ازبكي، اويغوري، توويني)، بوقماق Bogmak (تركمني)، بوو Buw (قاراچاي، كوميق، قزاقي)، بو Bu- (قيرقيزي)، پوغ Poğ (آلتائي جنوبي، خاكاسي)، باآيي Baayıı (ياكوتي). اين وامواژه تركي در زبان مونقولي به شكل بوقچوBoqçu و در فارسي بقچه، بغچه تلفظ ميشود.<br />يكي از معروفترين انواع بوخچا، ترمه نام دارد كه از پشم لطيف با نقشهاي گل لچك و ترنج بته جقه اي بافته ميشود (ترمهTərmə -تيرمهTirmə ، لچك-لچه كLəçək ، بوته-بوداقBudaq و جقه-جيقاCıqa همه كلماتي تركي اند) و از آن براي پيچيدن جامه حمام ويا به عنوان زيرانداز تزئيني براي گذاشتن آيينه شمعدان در مراسم عقدكنان استفاده ميگردد. از كلمات ديگر به معني بغچه در تركي، كلمات دره كDərək (ترگه ك تركي قديم)، يئنه كYenək (يئنگه ك) و يئته كYetək (يئتگه ك) مي باشد.<br />ياستێق Yastıq<br />ياسديقYastıq و يا ياسديقYasdıq (در تركيه ياستيك Yastık) كه به فارسي پشتي ناميده مي شوند قالیهايی با ابعاد بسيار كوچک (مثلا ٥٠× ٨٠ سانتيمتر) اند. در بيشتر مواقع ياستيقها عبارتند از چانتاÇanta (چنته) ويا تورباهائي Torba (توبره) كه در ابتدا به منظور جا دادن وسايل و اشيا كوچ نشينان و توليد كنندگان قالی بافته ميشوند اما از انجائيكه يكي از دو سطحشان از قالی كوچکي تشكيل يافته است، در موارد ضرور به عنوان متكا نيز مورد استفاده قرار ميگيرند. فرمهاي گوناگون اين كلمه در زبان و لهجه هاي تركي چنين است: ياسسيقYassıq (تركمن)، ياستيقYastıq (نوقاي، تاتاري قازان، آلتائي)، داستيقDastıq (قاراقالپاق)، جازديقCazdıq (قيرقيز)، جاستيقCastıq (قيرقيزي، تاتاري)، چاستيقÇastıq (شور)، ياستوقYastuq (تركي ميانه، تارانچي)، سيتتيقSıttıq (ياكوتي)، كلمه ياستيقYastıq مركب از بن مصدري ياستا.Yasta به علاوه پسوند –يق -ıq مي باشد. مصدر ياستاماقYastamaq (و نيز ياسقاماقYasqamaq ) به معني پشت دادن، تكيه كردن و پشتي گزاردن است. از همين ريشه است مصدر ياستالماقYastalmaq ، ياستانماقYastanmaq (امروز به شكل ياسلانماقYaslanmaq ادا مي شود).<br />امروز در زبان تركي بويژه در مناطق شهري ترك نشين، ياستيقYastıq به معني بالش نيز بكار مي رود. (عده اي با توجه به وجود كلماتي مانند بالين و بالش، هر دوي اين كلمات را داراي منشا تركي شمرده و بالش را برابر با بالينجBalınc تركي گرفته اند. تبديل نجnc به شş در لهجه هاي تركي پديده اي بسيار رايج است). گفته شده است اصل اين كلمه به معني بالش، ياتسيقYatsıq است. كلمه ياتسيقYatsıq به معني بالش از بن مصدري ياتماقYatmaq به معني خوابيدن، به علاوه پسوند –سيق-sıq حاصل شده است، مانند كلمه توتسوقTutsuq (وصيت، توت.Tut + –سوق-suq)، باتسيقBatsıq (غروب، بات.Bat + -سوق-sıq )، دوغسوقDoğsuq (طلوع، دوغ.Doğ + -سوق-suq )، بوغسوقBoğsuq (غل و زنجير، بوغ.Boğ +-سوق-suq ). بنابر اين شايسته است از بكار بردن دو كلمه ياستيقYastıq به معني پشتي و ياتسيقYatsıq به معني بالش به جاي يكديگر اجتناب نمود.<br />فرمه ش Fərməş<br />ماخوذ از كلمه عربي مفرشMafrash . تركان آزربايجان و ديگر نقاط اين كلمه را مه رفه شMərfəş ، مرفه چ Mərfəc ويا احتمالا در تاثير و شبيه سازي با نام بافته دستي ديگري به اسم گرمه چGərməç به صورت فرمه ش Fərməş و فرمه چFərməç و تركمنها به صورت مپره چMəprəç تلفظ مي كنند. گرمه چ (Germetch-Germetsh) بافته اي باريك و مستطيل شكل است كه از ٢٥ سانتيمتري زمين در ورودي چادر آويزان ميشود تا از داخل شدن گرد وغبار و حيوانات جلوگيري كند. گرمه چ از مصدر گرمكGərmək به معني از دو طرف محكم كشيدن، گستراندن، تنشدار كردن به علاوه پسوند اسم ساز "-مه چ-məç " ميباشد (مانند بولاماچBulamaç ، توتماجTutmaç و ...). در تركيه گرمه چ به معني طناب لباس ويا كمرهاي پارچه اي داخل چمدان است. از همين مصدر است گريGəri ، گر.Gər +-ي-i به معني نوعي چووال بزرگ ويا پارچه هاي بزرگي كه هنگام حمل كاه و علف در ماشينها بر روي آنها كشيده ميشود. در بعضي نقاط آزربايجان (اردبيل) به بوخچاهاي رختخواب باغلاماBağlama گفته مي شود.<br />فرمه ش در ميان ملل ترك براي ناميدن انواع متفاوتي از بافته ها بكار ميرود. فرمه ش تركي در ميان تركان قفقاز، آزربايجان و جنوب ايران بويژه در ميان عشاير تركان آزربايجاني شاهسئوه ن و قاشقاي و همچنين گروههايي از قاراقالپاقها و ازبكها در آسياي ميانه رختخواب پيچهای بزرگ سفری هستند. اينها كه قالی گره دار و پرزدار نيستند، فرشهایی بافته شده به روش بافت سومکهاي تركي-آزربايجاني مي باشند. فرمه شها هنگام كوچ عشاير به عنوان صندوقي براي جاي دادن رختخوابها و در چاديرها و يورتها علاوه بر آن به عنوان ياسديق (پشتي) بكار مي روند. صاحبنظران بر اين باورند فرمه ش آنگونه كه در ميان تركان آزربايجاني شاهسئوه ن و قاشقاي بكار برده ميشود، ميراث سنت شاخه قيپچاقي تركان بوده و ملهم از بافته هاي مشابه قزاقي در آسياي ميانه است. در حاليكه مپره چ تركمني نوعي تورباي كوچك است كه بر درها و زير ائنسي هاEnsi آويخته ميشود. (ائنسيEnsi, Eñsi ويا در بافته شده، روپوشي است كه بر طرف داخلي در چادر آويخته ميشود).<br />چوغ Çuğ<br />در زبان تركي چندين كلمه چول، چووال، چولخا، جولخ، جلار و... وجود دارند كه ريشه شناسي هر كدام و رابطه محتملشان در ابهام قرار دارد. به نظر مي رسد ريشه و روابط بسياري از اين كلمات را مي توان به كلمك ريشه چوغ-چوق تركي و با دو محور جداگانه چوغÇuğ ----› چوغالÇuğal ----› چووالÇuval و چوغÇuğ ----› چوغولÇuğul ----› چوولÇuul ----› چولÇul ايضاح كرد. رابطه چند كلمه ديگر مانند چوخا و احتمالا جوشن (جٶوشه نCövşən ، چوغشه نÇuğşən ) به معني نوعي كت و زره با چوغ محتاج به بررسي بيشتر است.<br />چوغÇuğ – چوقÇoq : چوغÇuğ ، چوقÇoq در تركي باستان در شكل مصدري به معني در پارچه پيچيدن، بسته بندي كردن، پوشاندن، و ... در شكل اسمي به معني پارچه و پوششي كه با آن چيزها را بسته بندي كرده، پوشانيده ويا مي پيچند است. فرمهاي گوناگون اسمي و مصدري آن كه با استفاده از پسوند فعلساز از اسم "-لا-la " حاصل شده است، در زبان و لهجه هاي تركي بدين شرح ميباشد: چوغ Çuğ (تركي باستان، قاراخاني، تركي ميانه، تركي تركيه)، چوغلا. Çuğla-(قاراخاني)، چولغا. Çolğa- (تاتاري)، چوغلا. Çulğa- (تركي ميانه، ازبكي، آزربايجاني، بالكاري، قارائيم، قيرقيزي)، سولغا. Sulğa- (خاكاسي، شور)، شول Şu1 (شور)، شولغا. Şulğa- (شور)، چيل Çі1 (اويرات، قيرقيز)، چيلا. Çіla- (اويرات)، سيSі (ياكوت)، هيلا Hіla- (دولقان)، سيلا. Sіla- (ياكوت)، شوغلا. Şuğla- (تووا، به معني پوشاندن)، چوقÇuq (قيرقيزي، به معني قنداق كردن)، شولقاوŞulqaw (قزاقي)، سولغا. Sulğa (باشقيري)، شولغان. Şulğan (قاراقالپاق)، شووماق Şuwmaq (قزاقي، نوقاي، قاراقالپاق).<br />امروزه در زبان تركي كلمه باستاني چوغ به صورت مستقل فراموش شده و صرفا تعدادي از صورتهاي متطور آن در تركيباتي مانند چولقاماق، چول، چووال و .... باقي مانده است.<br />مصادر چولقاماق و چولقالاماق: در زبان و لهجه هاي تركي معاصر مصدري به شكل چولقاماقÇulqamaq (چولغاماقÇulğamaq ) به معني پيچيدن در پارچه و پوشانيدن چيزي وجود دارد. اين مصدر با استفاده از بن چوغ ساخته شده و فرم اوليه آن چوغلاماق (چوغ+-لاÇoğ+la ) بوده است. در اينجا ما شاهد تطور فرم چوغلاÇuğla به چولغاÇulğa و به عبارت ديگر تعويض مكان دو حرف بي صداي "غ Ğ" و "لL " با يكديگر هستيم. اين پديده كه در زبان تركي "اونسوز كٶچشمه سيÜnsüz Köçüşməsi " ناميده ميشود از ديرباز در زبان تركي مشاهده شده است. چنانچه كلمه چاغمورÇağmur تركي باستان به چامغورÇamğur در تركي ميانه و سپس به چامورÇamur در تركي مدرن تبديل شده است. به همين منوال مصدر چوغلاماقÇuğlamaq تركي باستان به چولغاماقÇulğamaq تركي ميانه وÇulqamaq تركي مدرن تبديل گشته است (در تركي چوواشي چئلغا- Çelğa-)<br />چولخاÇulxa : از مصدر چولقاماق، اسمي نيز به شكل جولخاCulxa ، چولخاÇulxa - چولقا Çulqaبه معني بافته شده از مو و نيز بافنده پارچه در دستگاه دستي حاصل شده است. عده اي عنوان نموده اند كه كلمات جوله، جولا، جوْلا، جولاه، جولفا، جلفا،... كه همگي به معني بافنده و پارچه باف و دوك و جولاباف و ... اند، از همين ريشه تركي مشتق شده اند.<br />جولخ، جولق: جولقCuvəlləq معرب كلمه تركي جولخ است. جولخ نوعي از بافته پشمينه است كه از آن اكثرا خورجين و جوال مي سازند و از اينرو گاها به معني چول نيز بكار رفته است. اين كلمه تركي محتملا محرف يكي از فرمهاي چوغلوقÇuğluq (چوغÇuğ +-لوق-luq )، چوللوقÇulluq (چولÇul +-لوق-luq ) و يا چوغلاقÇuğlaq (چوغÇuğ +-لاق-laq ) مي باشد. در بسياري از موارد اين كلمه با كلمه اي ديگري به شكل جولق در هم آميخته مي شود. جولقي نام طريقتي از درويشان قلندري در قرون وسطي بود و جولقيCəvləqi و يا جاولاقيCavlaqı به درويشاني گفته ميشد كه سر و روي خود را چهار ضرب تراشيده و نيمه برهنه با لباس ساده اي از جوال سبز مي گشته اند. تلفظ تركي نام اين گروه بوهمي جهان اسلام در آن دوره، جاولاقCavlaq بوده است. اين كلمه آشكارا محرف كلمه چيپلاقÇıplaq تركي به معني برهنه و بي مو است و با جولخ همريشه نيست. ريشه شناسي اين كلمه كه در متون فارسي به معني درويش و گداي ژنده پوش نيز به كار رفته به صورت چهار ضرب نادرست است.<br />چوخاÇuxa : در زبان تركي كلمه اي به شكل چوخا Çoxa, Çuxa، چوفاÇufa ، چوكناÇukna ، چوخوياÇuxuya (به فارسي چوخه، چوقا، چقه، چوگه، چغا) و به معني زير انداز يا پارچة پشمي زبر كه از آن براي دوخت انواع كت، شلوار، جليقه و ... استفاده ميكردند؛ بالاپوش نمدين چوپانها دوخته شده از پوست گوسفند و بدون دگمه، اكثرا از پارچه اي مقاوم به رنگ تيره و يا سياه (در گذشته قرمز و قهوه اي)؛ پالتويي از پشم يا كرك كه ريش سفيدها و كشاورزان ترك روي دوش اندازند؛ كرك، نوعي باراني.... وجود دارد. در دولتهاي تركي قديم مقامي به اسم چوخادار Çuxadarوجود داشت و به خادمي كه چوخا مي پوشيد ويا در پشت پرده اي از چوخا منتظر خدمت بود اطلاق مي شد. در دولت تركي آزربايجاني قاجاري نيز پوششي رسمي براي خاندان سلطنتي به نام چوخاباراني وجود داشت. رابطه كلمه چوخا با چوغ تركي دانسته نيست (چوخا=؟ چوغ+قا). همچنين ادعا شده اين كلمه احتمالا از كلمه تركي قويقاQoyqa – قويخاQoyxa كه در ديوان لغات ترك به معني كرك، پوست و پوستين آمده ريشه گرفته است. در زبان سانسكريت نيز كلمه اي به شكل چوكا Çuka به معني پوشش پشمي وجود دارد.<br />چۇل Çul<br />چول Çul ويا جولCul (به فارسي چل، جل، جُلّ، چوْل، جوْل، جور، Jol) در گذشته بيشتر به معني پالان، پوشش اسب، پوشاك چهارپايان و انسان، پارچه زبر بافته شده از موي بز و امروز در تركيه، آزربايجان و مناطق ترك نشين ايران به معني پارچه زبري كه عموما از رشته هاي سفيد و سياه مو، پنبه و غيره بافته ميشود است. چولها به عنوان زيراندازي براي خشك كردن گندم شسته شده و همچنين به عنوان كيليم در اتاقهاي روستائي و چادرهاي ايلاتي بكار مي روند. ايلات ترك شاهسئوه ن در آزرباي جان جنوبي به خاطر گليمهاي جل كه به طرز سوماك و با تصاوير اسب و آهو و پرنده مي بافند شهرت دارند. مصدر چوللاماق Çullamaq به معني پوشاندن در تركي معاصر و كلمه چولتارÇultar و يا چولتاريÇultari به معني پوششي كيليم مانند كه بر زين و يا پالان انداخته مي شود نيز از همين ريشه اند.<br />ادعا شده است كه جل كلمه اي اصلا عربي است. عده اي نيز با استفاده از پديده بسيار نادر تبديل حروف چÇ و قQ به يكديگر در برخي كلمات تركي (قايماقQaymaq –جايماقCaymaq ، چيغيرÇığır –قيغيرQığır، ساووقSavuq – ساووجSavuc (در نام دو شهر آزربايجاني ساوجبلاغ در استانهاي تهران و آزربايجان غربي)، ياسوقYasuq –ياسوجYasuc )، سعي در ايجاد رابطه بين چولÇul و قيلQıl تركي نموده اند. اما بنظر مي رسد كه فرم اصلي آن يعني چولÇul مخفف كلمه تركي چوغولÇuğul باشد. چوغول كه خود مركب از چوغÇuğ +-ل-ul است به معني منسوب به چوغ، بافته شده از چوغ ويا چيزي كه عملكرد چوغ را بجا مي آورد ميباشد. پسوند"-ل-il " پسوندي اسم و صفت ساز و بيانگر رابطه و شباهت بوده و بويژه در امر واژه سازي در تركي باستان بسيار رايج و كارا بوده است، چنانچه كلمات قيزيلQızıl ، ياشيلYaşıl ، گٶنولGönül در تركي باستان توسط همين پسوند ساخته شده اند. بر اين مبنا نخست كلمه چوغولÇuğul از تركيب چوغÇuğ با پسوند "-ل-l " حاصل شده و سپس با كاهش حرف "غĞ " به فرم نهائي خود چولÇul رسيده است. كاهش حرف "غĞ " ويا "قQ " در ميان، انتها و حتي آغاز كلمات تركي باستان، يكي از بارزترين الگوهاي مورفولوژيك در حركت به تركي ميانه و مدرن است، مانند تبديل قاغانQağan ، "چامغورÇamğur "، "تاغاييTağayı " و "اولوغUluğ " در تركي ميانه به قاآنQaan ، "چامورÇamur "، "داييDayı " (عينا وارد زبان فارسي نيز شده است) و "اولوUlu " در تركي مدرن، با حذف حرف "غ".<br />امروز در زبان تركي مشتقات متعددي از چول وجود دارند كه نشان از خودي بودن ويا شدن اين واژه دارند (چوللاپÇullap ، چولچو Çulçu، چوللاماق Çullamaq، چوللانديرما Çullandırma، چوللانديرماق Çullandırmaq، چوللانيش Çullanış، چوللانما Çullanma، چوللانماق Çullanmaq، چوللوق Çulluq، چولسوز Çulsuz، چوللوقگيللر Çulluqgillər، ....)<br />چۇوال Çuval<br />چووال (Tschoval, Tchuval, Chuwal, Chuval Juval, Çuwal, Joval,) كه معادل آن به فارسي برگستوان است در گذشته به معني زره آهنين كه در جنگ بر روي اسب مي انداختند و نوعي از آن را جنگجويان و سربازان نيز مي پوشيده اند بوده است. امروزه كيسه و تورباي بزرگي كه از چول ساخته شده باشد چووال ناميده ميشود. چوال در ميان تركان روستائي و عشايري براي حمل و انبار كردن حبوبات و آرد و ... و در آسياي ميانه اغلب براي حمل رختخواب بكار مي رود. تركمنان تكه نام چووال را براي كليه تورباهاي انبان بكار مي برند در حاليكه تركمنان يوموت براي تورباهاي انبان از كلمات قارچينQarçın و آرتماقArtmaq (از مصدر آرتماقArtmaq به معني بار كردن، از همين ريشه است مصادر آرتينماقArtınmaq ، آرتيلماقArtılmaq ، آرتيشماقArtışmaq و... همه به معني بار كردن و سوار شدن. اين تعبير كه از طرف تركان قاراچاي بالكار نيز بكار برده ميشود، در تركي قبچقاقي به معني خورجين است) و براي بقيه تورباها از واژه چووال استفاده مي كنند. نوع خاصي از چووال بنام آلاچووالAlaçuval كه به لحاظ رنگها و نقشهاي آن بسيار غني است در ميان مهمترين اشياء داخل در جهيزيه دختران ترك قرار دارد. از نامهاي مردمي تركي چووال، اوشاق Uşaqو ديمي Dimiاست (معني ديگر ديمي، شلوار زنانه است).<br />چووال Cuval(جووالCuval ، چوقال Çuqal، چوخارÇuxar ، چوخار Çoxar، چوخال Çuxal) كلمه اي تركي به معني آنچه كه منسوب به چوغ-چوق است ميباشد. اين كلمه تخفيف چوغالÇuğal مركب از بن چوغÇuğ + پسوند ال-al ميباشد. پسوند ال-al در زبان تركي از نامها صفت ويا نامهاي انتسابي مي سازد مانند توپالTopal ، چاتالÇatal (نوع ويژه اي از كيليم در آزربايجان چاتال كيليمÇatal Kilim نام دارد)، يانالYanal ........ تبديل "غĞ " به "وV " در زبان تركي قانونمند است، مانند قوغماق به قووماقQovmaq ، اوغماق به اووماقOvmaq ، اوغروOğru به اووروOvru ، اوغماقOğmaq به اووماقOvmaq ، قوغورماQoğurma به قووورماQovurma ، چوغولÇuğul به چووولÇuvul ، قوغوشماQoğuşma به قووشماQovuşma . معادل همريشه كلمه تركي چووالÇuval در زبان مونقولي سومالSumal است. احتمالا كلمه چوكالÇukal در تركي جغتائي به معني پوشش نيز محرف چوغال است.<br />در زبان تركي كلمات متعدد مشتق از چوال وجود دارند كه مويد خودي بودن ويا خودي شدن اين كلمه در اين زبان است (چوواللاماقÇuvallamaq ، چوواللاماÇuvallama ، چووالچيليقÇuvalçılıq ، چووالچي Çuvalçı، چوواللاتماÇuvallatma ، چوواللانماÇuvallanma ، چوواللانماقÇuvallanmaq ، چووالسيز Çuvalsız، چووالليÇuvallı ، چوواللاتماق Çuvallatmaq)<br />چالما Çalma<br />به تلفظ فارسي شلمه و چلمه. در دوره پيش از اسلام به معني كمند، امروزه به معني سرپيچ، دستار رشته دار، عمامه كه بر سر ببندند، باندانا، بافتن (مو، حصير)، دسته و بسته كردن، پارچه يا دستاري را به بدن يا سر بستن، بستن با طناب، دور چيزي پيچيدن، بستن. در بعضي از لهجه هاي تركي از كلمه چالماÇalma ويا چلمهÇəlmə براي ناميدن جيجيم استفاده ميشود. اين كلمه از مصدر چال. Çal تركي به معني بستن چيزي به دور بدن + -ما-ma (پسوند) حاصل شده است. اين قالب در برخي محصولات پارچه بافي و صنايع دستي ترك نيز ديده مي شود مانند ترمهTermə (اصلا درمهDərmə )، سكمهSəkmə (سكمه دوزي) و يازماYazma به معني پارچه اي كه با دست نقش نگاري شده است، از مصدر يازماقYazmaq به معني گستراندن). اشكال اسمي و مصدري آن در زبان و لهجه هاي تركي بدين شرح است: چال Çal-، چالما Çalma (تركي ميانه، تركيه، آزربايجان، گاگاووز، تاتار، تركمني، قيرقيز، بالكار، ازبكي، كوميق، آلتاي)، چالشيق Çalşık (تركمني)، چالقيچ Çalgıç (قيرقيزي)، شال Şal (قزاقي، قاراقالپاق)، شالما Şalma، شالوو Şaluw (نوقاي)، چالمان Çalman (بالكار)، چالماش Çalmaş (اويغوري)، سالي Salı-، سالما Salma(باشقير)، سالبا Salba (خاكاسي)، شالبا Şalba (تووا)، شاليشقاق Şalışqaq (توفالار)، چاليÇalı (آلتاي). از همين ريشه است چاليقÇalıq (چال.Çal +-يق-ıq ) به معني اشارپ در بعضي از لهجه هاي تركي.<br />عده اي احتمال ريشه گرفتن اين نام از مصادر تركي چارماقÇarmaq ويا چلمكÇəlmək را مطرح كرده اند. مصدر آرخائيك چارماقÇarmaq كه اكنون به شكل سارماقSarmaq متحول شده است ريشه كلماتي مانند چاريقÇarıq است كه به زبان فارسي به شكل چارق وارد شده اند. (كلمه ساريقSarıq و سارقيSarqı به معني پارچه اي كه دور چيزي پيچانده شود و يا پانسمان از فرم سارماقSarmaq مشتق شده اند). از معاني مصدر چلمكÇəlmək در زبان تركي، با پوششي پارچه مانند دور چيزي را پوشانيدن و دو سر آن پوشش را به هم گره زدن (مانند آنچه به هنگام بستن دستار بر سر انجام داده مي شود)؛ مانع شدن، انداختن، از راه برگرداندن و ضد بودن و نقض كردن است. بويژه به نظر مي رسد كه چالماÇalma به معني كمند از چلمهÇəlmə بدين معني ريشه گرفته باشد. از همين ريشه است كلمات تركي چليشمكÇəlişmək (نقض كردن)، چليشكيÇəlişki (تناقض)، چليشيكÇəlişik و چليشكيليÇəlişkili (متناقض).<br />توْر Tor<br />كلمه تور از يادگارهاي تركي باستان و از وامواژه هاي قديمي تركي در زبانهاي ايراني است. تور اصلا به معني شبكه اي براي شكار پرندگان و ماهيها و بعدها در تركي ميانه به معني شبكه مو ميباشد. فرمهاي قديمي آن چنين اند: تور Tor (تركي باستان، خاقاني، تركي ميانه، تركيه، آزربايجاني، تركمني، قزاق، قيرقيز، كوميق، قاراقالپاق، ازبكي، اويغوري، تارانچي)، توورToor (قيرقيز، اويغوري) و تور Tur(خلجي، باشقيري). بنا به نظر برخي از صاحبنظران كلمه تور همريشه با كلمه توزاقTuzaq تركي به معني تله و دام است (پديده روتاسيسم). رابطه تور تركي با كلمات تورباTorba (توربه) و توروكToruk تركي (به معني توبره) محتاج بررسي است.<br />كلمه تركي تور از كلمات پايه اي و مشترك زبانهاي آلتائيك است. فرمهاي گوناگون اين كلمه در زبانهاي آلتائيك بدين شرح است: در زبانهاي مونقولي به معني شبكه و قفس: تور Tour, Tor (مونقولي نوشتاري، مونقولي ميانه، خالخا، بوريات، كاموك، اوردوس، شاري-يوغور، مونقور)، توغورToğur (مونقولي كلاسيك)؛ در زبانهاي تونگوسي به معني به تله و دام افتادن، با فرم مادر توركو Turku-، توركو Turku- (ائوئنكي)، تويكي Toyki- (نگيدال)، توككوتابي Tukkutabi (سولون)، تويقو Toyqo- (ناناي)، توچوTutu- (اولچا، اوروك)، توككو Tokko- ,Tukku- (اوروچ)؛ در زبانهاي كره اي به معني سبد، تاراچيTarachi (كره اي ميانه)، تاره كيTarəki (كره اي مدرن)؛ در زبانهاي ژاپني به معني ماهيگيري با ميله، تور Tur- (ژاپني قديم)، تسوري Tsuri (توكيو، كيوتو، كاگوشيما). اين كلمه در زبان مجاري به شكل تورTôr و به معني دام است. در زبان سومري نيز كلمه اي به شكل دورDur و به معني بند، تسمه، نخ، حلقه و ... وجود دارد. رابط كلمه تورقوTorqu (تورTor +-قو-qu ) به معني پارچه اي ابريشمي در تركي قديم با ريشه تور محتاج بررسي است.<br />كۆرك Kürk<br />كورك كلمه اي تركي به معني پوستين، پوست مودار، پوست برخي از حيوانات كه از آن بالاپوش مي سازند و به معناي اخص پوست بدن انسان است. تلفظ اين كلمه در تركي ميانه و قبچاقي قديم به شكل كوركKürk و در چوواشي كئرئكKerek است. فرمهاي اوليه آن به شكل كورگه كKürgək و كيره كهKirəkə است. احتمالا كلمه تركي كريكKürik به معني جليقه يا كت بدون آستين پوستي و كوركهKürkə به معني نوعي نمد نيز از همين ريشه مي باشد. برخي از صاحبنظران بين كرك و كلمه قورQur تركي به معني شكم رابطه اي ريشه اي قائل شده اند (كلمات قورشاقQurşaq به معني شال دور كمر، كمربند و قورشاماقQurşamaq به معني شال به كمر بستن نيز از همين ريشه اند). كلمه كورك با تلفظ كوركاKorka به زبان روسي، به اشكالKjurk وČùrak به ترتيب به زبانهاي بلغاري و صربي و با تلفظ كركKork به زبان فارسي وارد و در اين زبان دوم معني آن از پوست به موي روئيده بر پوست تغيير پيدا كرده است. اكنون كرك به فارسي به معني مو و پشم های نرمی که روی بدن گوسفند و بز و شتر روئیده و به هنگام شانه کردن بدن این حیوانات بین دندانه های شانه گیر می کنند است. قاليچه هايي كه با اين پشمهاي نرم بافته مي شوند به قاليچه هاي كركي معروفند. اين پشم نرم را كه گويا از بن مو بر مي آيد به تركي تيفتيكTiftik مي خوانند. در زبان تركي كلمه ديگري به معني كرك و به شكل كبه رهKəbərə وجود دارد.<br />كلمه كورك در زبان فارسي به صورت گرگ نيز تلفظ شده است. چنانچه تعبيرات گرگينه دوز و گرگينه پوش در كتابهاي لغت و متون فارسي كه به معني پوستين دوز و پوستين پوش اند از همين ريشه اند. به نظر ميرسد كه در ضرب المثل فارسي گرگ باران ديده نيز، منظور از گرگ همان كورك تركي به معني پوستين است و نه حيواني بنام گرگ. بعضي از محققين فارس، به دليل عدم آشنائي با زبان تركي و ريشه شناسي تركي، به اشتباه كلمه كورك را با سه كلمه تركي نامربوط ديگر پيوند داده اند. از اينها دو كلمه در متون فارسي به شكل يكسان كروك ثبت شده اند. نخستين اين ها كٶروكKörük به معني دم آهنگري ساخته شده از پوست است كه از مصدر كٶروكله مكKörükləmək به معني باد دادن و باد زدن ميباشد. ديگري قوروق Qoruq به معني كلاه و سقف يا سايه بانهاي درشكه و خودرو كه براي جلوگيري از آفتاب و باران در آنها تعبيه ميشود است. اين كلمه از مصدر قوروماقQorumaq به معني محافظت كردن، حمايت كردن و مراقبت كردن مشتق شده است. سومي نوعي ماليات و مقام دولتي به اسم گرگ يراق و در اصل گره ك ياراق Gərək Yaraq كه در دوره امپراتوري تركي آزربايجاني صفوي وجود داشته ميباشد. گرگGərək در اين تعبير با كوركKürk پيوندي نداشته به معني تجهيزات ضروري ويا لجيستيك است.<br />آلاچۇقAlaçuq ، آلاچا Alaça<br />آلاچوقAlaçuq نوعي از چادر تركي (خيمه ي تاتاري، تركمني ويا تركي)، در متون فارسي آلاجو، آلاجق، آلاچق، آله چوق، آلاچيق، الچوق است. فرمهاي مختلف اين كلمه تركيبي در زبان و لهجه هاي تركي چنين اند: آلاچيقAlaçıq (آزربايجان)، آلاچيق Alaçıq(قاراچاي، قوميق، تاتار، آلتائي جنوب به معني تقسيمات داخلي چادر)، اولاچيق Olaçiq (ازبك، اويغور)، آلاشيك Alaşik(باشقيري)، آلاچيخ Alaçıx(خاكاسي)، لاشيك Laşık (قزاق، قيرقيز)، لوچيكLoçik (قاراقالپاق)، ايلاشيكİlaşik (قاراقالپاق)، آلاژي Alajı(توويني)، آلاها Alaha (ياكوتي). در لهجه هاي محلي ايلات كوچنده ترك در تركيه آلاچيق با نامهاي زير شناخته ميشود: آلاچاق Alaçak، آلاچيكAlaçik ، آلاجيكAlacik ، آلاپجيكAlapçik ، آلاييكAlayik ، آلاچيغAlaçığ ، آلاچوكAlaçuk ، آلاچيكAlaçık ، آلاجيغAlacığ . در ديوان لغات ترك اين كلمه به شكل آلاچوAlaçu ثبت و مصدري به شكل آلاچولانماقAlaçulanmaq به معني داراي آلاچوق شدن آورده شده است.<br />كلمه آلاچوق مركب از دو بخش آلا Ala و چوغÇuq ميباشد. كلمه آلا در زبان تركي به معني رنگ روشن، بسيار رنگارنگ، قهوه اي روشن (در چشم) و ... است. عده اي چوق را محرف چيقÇiq تركي، (چيغÇiğ ، چييÇiy و يا چوغ Çuğ، چيÇi ، شيŞi ،....) به معني حصير يا ني، پرده ساخته شده از چوبهاي باريك، ديواري بلند ساخته شده از چوبك و ني، پاراوان، پرده حصيري.... دانسته اند. اين كلمه به زبانهاي روسي، فارسي و ديگر زبانهاي همسايه وارد شده است. كلمه شووŞüv به معني شاخك نازك و تركه و نيز شووه ره كŞüvərək به معني نوجوان باريك اندام و بلند قد از همين ريشه مشتق شده اند.<br />بر اين اساس آلاچيغ به شكل سايباني حصيري و پرده مانند، برپا شده بر روي چهار ستون با اطراف باز معني شده است. هنر چيغ بافي كه از كنار هم قرار دادن ساقه هاي ني و بافتن آن توسط پشم هاي رنگي به وجود ميآيد نيز در ارتباط با چيغ به اين معني است. چيغ يا چيخ حصار پشم بافته ويا حصيرى به پهناى تقريبى ۱۵ سانتى متر است كه روى آن نقشهاى متفاوتى بوسيله نخ يا پشم هاى رنگى بافته مى شود و عشاير از آن براى حفاظت گرداگرد اطراف سياه چادرها استفاده مى كنند. گاهى نيز از چيغ در چادرهاى بسيار بزرگ براى جدا سازى بخشهاى داخلى چادر از يكديگر، و در زندگي شهري به عنوان پرده، پاراوان، پوشش ديوار و ... استفاده ميشود. نام ديگر آلاچوق در بعضي از لهجه هاي تركي كپهKepe است. بنابراين تركيب آلاچوق به معني چادري (سراپرده و سايبان دو ستوني) كه از چوق و جامه آلا، يعني رنگارنگ ويا به رنگ روشن (در مقابل قاراچادير Qaraçadır) ساخته شده ميباشد. از اينرو تقطيع اين كلمه به شكل آلاAla + -جيق-cıq (پسوند تصغيري تركي) و يا يكي شمردن آن با كلمه آلچاقAlçaq تركي به معني كوتاه و پست نادرست است.<br />كلمه آلا به نوبه خود در بسياري از اصطلاحات فرشبافي تركي مانند آلامينجيقAlamıncıq ، آلاچووال Alaçuval و ... كه در اين نوشته نيز بدانها اشاره شده حضور دارد. يكي ديگر از مشتقات اين كلمه، آلاجاAlaca (آلاAla + پسوند قيدساز –جا-ca ) به معني هرچيز مركب از چند رنگ، بافته اي از رشته هاي با رنگهاي گوناگون است. (پسوند –جا در ساخت اسامي اي مانند قاراجاQaraca و آغجاAğca و همچنين به طور گسترده اي در ساخت نامهاي جغرافيائي مانند يئنگيجهYengicə ، قالينجاQalınca ، قانليجاQanlıca ،... بكار مي رود). در پارچه بافي تركي، آلاجاAlaca پارچه پنبه اي منقش و يا كتاني است كه به فارسي قلمكار ناميده ميشود. اين كلمه در زبانهاي ملل ساكن در ايران به اشكال گوناگون از جمله آلجا تلفظ مي شود (آلجا قبا، نام پوشاكي زنانه، بدون يقه و جلو باز در ميان ملت گيلك است، يقهYaxa و جلوCilov نيز كلماتي تركي اند). همچنين در گذشته اليجه نام نوعي لباس دورنگ ويا رنگارنگ زنان روستائي ترك بود (احتمال دارد اين نام، تحريف و تخفيف نام تركي پوششي به اسم كليجه باشد). در آزربايجان آلاچاAlaça (آلاAla + پسوند تصغيري –چا-ça ) به نوعي پالاس، در قزاقستان آلاشاAlaşa به كيليم و تئرمه آلاشاTerme Alaşa به نوعي از زيلي گفته ميشود.<br />چادير Çadır<br />در زبان فارسي دو كلمه با شكل يكسان چادر، با دو معني گوناگون و دو ريشه شناسي مختلف، يكي به معني پوشش زنان فارس و زرتشتي و ديگري به معني خانه پارچه اي كوچ نشينان ترك وجود دارد. مولفين فارس اين دو كلمه متفاوت را كه به فارسي هر دو به شكل يكسان "چادر" و در تركي به دو شكل متفاوت چاديرÇadır و چادراÇadra تلفظ مي شوند در هم آميخته و در ريشه شناسي شان مرتكب اشتباه مي شوند. كلمه چادر به معني خرگاه و خانه پارچه اي طوائف كوچنده و كوچ نشينان ترك كلمه اي تركي-آلتائي و از ريشه مصدر چاتماقÇatmaq به معني محكم بستن است. (خرگهXərgə - خرگاه، به سياق يورتگهYurtgə ، چرگهÇərgə و جرگهCərgə كلمه اي تركي است. كلمه خرXər نيز همان كلمه مونقولي گرGer به معني چادر و يورت تركي است). اين كلمه كه در تركي باستان و قديم داراي فرمهاي چادارÇadar ، چاشيرÇaşır ، چاچيرÇaçır ، چاتيرÇatır و... مي باشد به شكل Sátor در زبان مجارى (از ريشه Csat)، ديگر زبانهاى اورال آلتائيك و به شكل Sahdur در زبان سومرى وجود دارد و در تركي معاصر به شكل چاديرÇadır تلفظ ميشود. وامواژه تركي چتر در زبان فارسى كه در تركي معاصر به شكل "Çətir" تلفظ مي گردد، اصطلاح نظامي چاتماÇatma (چاتمه در فارسي)، چاتماÇatma به معني آلونك (لهجه دره گز زبان تركي)، چاتيÇatı و چاتاقÇataq هر دو به معني طناب براي بستن بار و بنه و سقف بنا، نيز از همين ريشه تركي چاتماقÇatmaq مشتق شده اند.<br />از طرف ديگر چادر به معني نوعي پوشش و حجاب زنان فارس و پارسي، منشاء فارسى - ايرانى - زردشتى داشته از ريشه چادرك است. اين وامواژه فارسي در زبان تركي به شكل چاديراÇadıra تلفظ ميشود. معادل اين كلمه فارسي در زبان تركي بورونجه كBürüncək (در بعضي لهجه ها بورونجوكBürüncük ، بورومجه ك Bürümcek) از مصدر بورونمك Bürünmekبه معني در لفافه پيچيده شدن است. (در منابع تركي و آزربايجاني قديم فرق عمده اي بين سرپوش و كلاه زنان و مردان ديده نمي شود، با اينهمه در زبان تركي معاصر براي ناميدن سرپوشهاي سنتي زنان روستائي و ايلي و شهري كه در مناسبتهاي گوناگون پوشيده مي شوند، كلمات گوناگوني بكار ميروند. علاوه بر اين نامها، آنچه كه امروز به عنوان روسري اسلام سياسي و غيرسنتي شناخته شده است بورگوBürgü ناميده مي شود كه از همين مصدر بورمكBürmək است). به همه حال اطلاعات موجود و بررسيهاي تاريخي نشان مي دهند كه هم كلمه چادر به معني پوشش زنان و هم اين نوع خودپوشي و پنهان نمودن زنان، بيگانه با زبان و فرهنگ تركى و حتي اسلام بوده و صرفا در اثر مراودت با ايرانيان، پارسيان و زرتشتيان وارد زبان و فرهنگ تركى و آزربايجاني شده اند.<br />داغار Dağar<br />داغار، تاغار و يا تاقار كلمه اي تركي به معني چووال، جامه دان، توبره و كيسه اي چرمي كه با طنابي بر كتف اندازند است. داغار به اين معني غير از داغار به معني ظرف سفالي و يا گلي براي گذاشتن شير و ماست، قوطي، ظرف و .... (به فارسي تغار) است. گرچه هر دوي اين كلمات منشا تركي دارند و وارد زبان فارسي شده اند. فرمهاي گوناگون كلمه داغار به معني توبره و چوال در زبان و لهجه هاي تركي چنين است: تاغارTağar (تركي باستان)، داخار Daxar (آزربايجان)، داغار Dağar (تركيه، تاتاري)، داغارا Dağara (قزاقي)، تاقار Taqar (ازبكي، اويغوري)، تار Târ (آلتائي جنوبي، توويني، خاكاسي)، داارژيك Daarjık (چوواشي). اين كلمه به شكل تاغارTağar در مونقولي كلاسيك موجود بوده و به شكل تار Tár و به معني انبار و محل ذخيره به زبانهاي اسلاوي و مجاري وارد شده است. در زبان سومري نيز كلمه اي به شكل دار Dár و به معني بستن و كيسه موجود است. همچنين در زبان مجاري كلمه اي احتمالا همريشه با تاغار تركي و به شكل تاكارTakar به معني پوشش، پرده، در چيزي پوشانيدن، در ظرفي قرار دادن و ... وجود دارد. عده اي ريشه كلمه تاغار را از مصدر تيخماقTıxmaq به معني انباشتن، تپاندن و چپاندن و يا تاخماقTaxmaq به معني با ريسمان به بستن و ... دانسته اند. در زبان تركي كلمه تاغار همچنين به معني واحد وزن (معادل ده كيلوگرم) بكار رفته است. به اين معني احتمالا همريشه با مصدر تارتماقTartmaq تركي به معني وزن كردن، موازنه كردن و تارتيTartı به معني ترازو مي باشد. فرم تصغيري اين كلمه، داغارجيقDağarcıq (در زبان مونقولي تاقارجوقTaqarcuq ) به معني كيسه، كيسه چرمي، توربه، جيب و ... نيز در زبان تركي مستعمل است.<br />قۇنداق Qundaq<br />قونداق كلمه اي تركي و به معني قنداق كردن نوزاد، پارچه هائي كه به اين منظور بكار برده مي شوند و نيز بخشهاي چوبي آن است (كلمه ديگر تركي معادل پارچه هاي قونداق، بله كBələk است). فرمهاي گوناگون اين كلمه در زبان و لهجه هاي تركي عبارت است از: قونداق Qondaq(تركي ميانه، اويغوري)، كونداق Kundak (تركي تركيه)، قونداق Qundaq (تركي آزربايجاني، گاگاووز، تركمني، قيرقيز، قازاق، نوقاي، كوميق، قاراقالپاق، ازبكي)، قونتيق Qontıq(تاتاري)، قينداق Qındaq(آلتائي، تئلئوت). فرمهاي كلمه قونداق در ديگر زبانهاي آلتائي مونقولي و ژاپني به معاني تاكردن و پيچيدن و ... بدين شرح است: قونيQuni- (مونقولي نوشتاري)، خوني Xuni-(خالخا، بوريات)، خونا Xuna (مونقور)، كونر Kuner-(توكيو، كيوتو، كاگوشيما). كلمه قونداق مركب از مصدر قونماقQunmaq به معني پيچيدن در پارچه (و يا قونماقQonmaq به معني گذاشته شدن در) به علاوه پسوند داقdaq –تاخtax و يا از بن مصدري قوندا-Qunda به علاوه پسوند تصغير –ك-k است. اين كلمه به عنوان اصطلاحي نظامي در تركيب توفه نگ قونداغيTüfəng Qundağı (قنداق تفنگ) به معني قسمت چوبين تفنگ نيز بكار ميرود. (در اين تركيب فارسي علاوه بر قنداق، كلمه تفنگTüfəng نيز تركي است). عده اي در صدد اثبات ريشه اي يوناني براي كلمه قنداق تركي بر آمده اند كه نادرست است. در تركي باستان كلمه اي به شكل قونQon و يا قومQom و به معني زين، زين شتر وجود دارد.<br />پسوند قديمي –داق-daq اصلا از تحول مصدر تاخماقTaxmaq به معني تعبيه كردن، وصل كردن، افزودن، اضافه كردن و پوشيدن چيزي اضافي و جديد... در تركي عمومي حاصل شده است. در زبان مونقولي كلاسيك مصدري به شكل تگلهTegle و به معني بستن و پيوند دادن و در زبانهاي سومري و مجاري دو كلمه به ترتيب به اشكال به تاقTaq وTag هر دو به معني زينت دادن، آراستن، بافتن و ... وجود دارد. نمونه هائي از كاربرد اين پسوند كلمات بوغتاقBoğtaq ، يارينداقYarındaq (يارينYarın +-داق -daq)، سيرداقSırdaq ، قالتاقQaltaq و باغيلتاقBağıltaq است. بوغتاقBoğtaq (بوغBoğ +-تاق-taq ) سرپوشي مخروطي شكل مخصوص زنان متاهل بود كه با سنگهاي قيمتي و پر طاووس زينت داده مي شد. يارينYarın و يا ياغرينYağrın به معني پشت و گرده، قسمت چربدار بين دو كتف اسب؛ و يارينداقYarındaq به معني كمر و تسمه ترك، چرم خام، انباني كه از پوست بز ماده باشد، روده و دوال است. اين كلمه به شكل يرنداق وارد زبان فارسي نيز شده است (بي يرنداق گرد گردن تو × نه بگردي و نه فرو گذري/ رودكي). كلمه سيريدقSirideg و يا سيرداقSırdaq در زبان مونقولي به معني پوشش لحاف مانند زين وامواژه اي تركي بوده و با استفاده از پسوند آرخائيك –داق-daq و بن مصدري سيري.Sırı (نگاه كنيد به مبحث زيلي) ساخته شده است. قالتاقQaltaq به معني زين و قسمت چوبين زين، آنچه بر روي آن بنشينند؛ و باغيلتاقBağıltaq ، باغيرداقBağırdaq ، باغيرتلاقBağırtlaq هر سه به معني ميان بند كودكان در گهواره است.<br />تسمه Təsmə<br />تسمه كلمه اي تركي به معني بند و قلاده اي كه بر گردن بعضي حيوانات بندند، كمربند، قسمت پوستين كفش و يا دمپائي كه پا را در بر ميگيرد، دوال چرم و ... است. فرمهاي گوناگون اين كلمه در زبان و لهجه هاي تركي چنين است: تسمهTəsmə (آزربايجاني)، تاسماTasma (تركيه، تركمني، تاتاري قازان، قيرقيزي، تومني، تارانچي)، تاسپاTaspa (نوقاي، قاراقالپاق، قزاقي). به عقيده برخي صاحبنظران ريشه اين كلمه از زبان مونقولي است. اين كلمه تركي به زبانهاي اورالي، فارسي و ديگر زبانهاي همسايه از جمله يوناني داخل شده است.<br />تايچا Tayça<br />كلمه اي تركي به معني كيسة گليم باف، مركب از تايTay +-چا-ça . مانند خالچاXalça (قاليچه)، بوخچاBoxça (بغچه)، پارچاParça (پارچه)،... چا-ça از پسوندهاي تصغير تركي است. تايTay ويا تاياTaya در زبان تركي به معني كيسه و گوني، واحد شمارش كيسه ها است. معاني ديگر كلمه تاي ١- لنگه، نظير و جفت، باري كه بر يك طرف حيوان باركش بار شده است. در اين معني احتمالا محرف كلمه تكTək تركي مي باشد و معرب آن طاق است. اين كلمه تركي به هر سه فرم تا، تك و طاق به زبان فارسي وارد شده است. (در عبارات چند تا، تك و تنها، طاق بازي) ٢- طرف و سو. كلمه ديگري در زبان تركي به شكل تكTək (در تركي شرقي و قديم تيكTik ، ديكDik ، ..) و به معني زيرين و پائين ترين نكته و قسمت هر چيز وجود دارد. اين كلمه تركي نيز به شكل "ته"، (در عبارت "ته چاه") به زبان فارسي داخل شده است.<br />بۇداق Budaq<br />در قاليبافي الگوي تركي بسيار رايجي بنام بوتاق وجود دارد كه در زبان فارسي به شكل بوته (Boteh)و يا بته(Botteh) تلفظ مي شود. كلمه بوتاق منشا تركي دارد و در اين زبان امروزه به معني برگ ويا خوشه ي برگها، نهال كوچك درخت و رياحين تازه كاشته شده است. هر چند قوميتگرايان فارس سعي در ريشه يابي فارسي براي اين كلمه و ارتباط دادن اين الگوي تركي قاليبافي با آتش زردشت نموده اند، با اينهمه نه تنها خود كلمه بته، بلكه معروفترين طرحهاي الگوي بته اي مانند جقه اي، لچك، افشاري، ختائي، قابقابي .... نيز همه تركي ميباشند. زبان فارسي فرم مشدد بتّه را از يكي از لهجه هاي زبان تركي كه اين كلمه را به شكل مشدد ادا مي كند اخذ كرده است. (فرم بسياري از وامواژه هاي تركي رايج در فارسي مشدد است مانند گبّه، بتّه، جقّّه، چكّش، ...)<br />ريشه كلمه آلتائي بوتاق، بوتاماقButamaq (بوتيماقButimaq ) به معني بريدن شاخه ها و بوته ها، شاخه و بوته و ناخن است. فرمهاي گوناگون اين كلمه در زبان و لهجه هاي تركي چنين است: بوتيقButıq (تركي باستان، قاراخاني)، بوتاقButaq (تركي قاراخاني، قيرقيزي، نوقاي، بالكار، كوميق، آزربايجاني)، بوداBuda (تركي ميانه، تركي تركيه، گاگاووزي، آزربايجان، آلتائي)، بوداكBudak (تركي تركيه)، بوداقBudaq (آزربايجان، گاگاووزي، آلتائي)، پوداPuda (تركمني)، پوداقPudaq (تركمني)، بوتاButa (خلجي، آزربايجان، قيرقيزي، قزاقي، بالكار كوميق، ازبكي)، پوتاخPutax (سالار)، بوتاBota (تاتاري، باشقير)، بوتاقBotaq (تاتاري، باشقير)، بوتاناقButanaq (قزاقي)، بيتاBıta (نوقاي، ياكوتي)، پوتاPuta (قاراقالپاق، اويغوري)، پوتاقPutaq (قاراقالپاق، اويغوري)، پيديراPıdıra (خاكاسي)، پيداPıda (چوواشي)، بوتوكButuk (ياكوتي)، موتاMuta (ياكوتي)، موتوكMutuk (ياكوتي، دولقان). كلمه بوتاق در زبان مونقولي غربي وامواژه اي تركي است. فرمهاي گوناگون اين كلمه در ديگر زبانهاي آلتائي چنين است: در زبانهاي مونقولي، بوتاButa (مونقولي نوشتاري، مونقولي ميانه، بوريات، كالموك، اوردوس، هوزو)، بوتوButu (مونقولي نوشتاري)، بوتBut (خالخا، شاري يوغور)، پوداPuda (دونگ خيان)، بوداBuda (مونقور)؛ در زبانهاي تونگوسي، فوتوآFotoa (نانائي)، پوتوقتوPotoqta (اوروك)؛ در زبانهاي كره اي، پيديلPıdıl (كره اي مدرن)، پيتيرPıtır (كره اي ميانه).<br />مصادر بوداماقBudamaq ، بودانماقBudanmaq ، بوداقلاماقBudaqlamaq ، بوداقلانماقBudaqlanmaq و بودارلاماق Budarlamaq، نيز بيتريكBitrik و بوتورقاقButurqaq (نام دو نوع گياه) در تركي معاصر از همين ريشه اند.<br /><br />منابع:<br />1- GERHARD DOERFER, Türkische Und Mongolische Elemente Im Neupersischen, Unter Besonderer Berücksichtigung Älterer Neupersischen Geschichtsquellen, Vor Allem Der Mongolen- Und Timuridenzeit. Band I: Mongolische Elemente im Neupersischen. Wiesbaden, 1963. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae XVII (1964), pp. 343–349.<br />2- GERHARD DOERFER, Türkische Und Mongolische Elemente Im Neupersischen, Unter Besonderer Berücksichtigung Älterer Neupersischen Geschichtsquellen, Vor Allem Der Mongolen- Und Timuridenzeit. Band II: Türkische Elemente im Neupersischen, alīf bis tā. Wiesbaden, 1965.<br />3- GERHARD DOERFER, Türkische Und Mongolische Elemente Im Neupersischen, Unter Besonderer Berücksichtigung Älterer Neupersischen Geschichtsquellen, Vor Allem Der Mongolen- Und Timuridenzeit. Band III: Türkische Elemente im Neupersischen, ğim bis kāf. Wiesbaden, 1967. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae XXI (1968), pp. 119–130.<br />4- GERHARD DOERFER, Türkische Und Mongolische Elemente Im Neupersischen I-IV, Wiesbaden 1963-1975. Bk. III, s. 411.<br />5- RÄSÄNEN, MARTTI: Versuch Eines Etymologischen Wörtebuchs Der Türksprachen, Helsinki 1969.<br />6- فرهنگ تركى نوين، تاملى در عرصه ريشه شناسى (فرهنگ ائتيمولوژى تركى نوين). اسماعيل هادى. 836 ص. فارسى. 2000، انتشارات احرار. تبريز.<br />7- فرهنگ واژگان تركي در زبان و ادبيات فارسي، عادل ارشادفر، اردبيل ١٣٧٩ (Turkish Lexicon In Persian Literature)<br />8- VALENTYN STETSIUK, UNESCO, BMBF, Project Dnister (Comparative Dictionary of Word Root Of Sixteen Turkic Languages)<br />9- SIR GERARD CLAUSON, An Etymological Dictionary Of Pre-Thirteenth-Century Turkish (Clarendon Press, Oxford, 1972)<br />10- ANDREAS TIETZE: Tarihi Ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati Cilt 1 ( A-E ) Simurg yay. Türkçe 756 s. -- 1. Hamur -- Ciltli -- 24 x 30 cm İstanbul, 2002 ISBN: 9757172677<br />11- KAŞGARLI MAHMUD: Çev. Besim Atalay, (1991). Divan-i Lugat-i it-Turk Dizini, TDK, Ankara.<br />12- ATALAY, BESİM, Divanü-Lugat-it Türk Tercümesi, 4 Cilt .-Ankara: TDK yayınları. (1998)<br />13- Divanü-Lugat-it Türk Dizini (1972), Ankara: TDK yayınları.<br />14- GABAIN, A. VON (1988), Eski Türkçenin Grameri / çev. Mehmet Akalın.-Ankara: TDK yayınları.<br />15- GABAIN, A. M. Von: Eski Türkçenin Grameri (çev. M. Akalın), Ankara, 1995.<br />16- HASAN EREN: Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü Yayın Yılı: 1999; 512 sayfa; 1. Hamur; 17,5x24,5 cm; Ciltli; ISBN: 9759457709; Dili: Türkçe<br />17- KÖPRÜLÜ, M. F., Yeni Farisîde Türk Unsurları, Türkiyat Mecmuası VII-VIII, İstanbul 1942.<br />18- H. H. ZƏRRİNƏZADƏ: Fars Dilində Azərbaycan Sözləri (Səfəvilər Dövrü). Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Nəşriyyatı, Bakı, 1962.<br />19- MİNA TƏKƏLİ: Rus Dilində Türk Sözləri. Elmlər Nəşriyyatı, Bakı, 2001<br />20- A Magyar Nyelv Történeti Etimológiai Szótára ("Dictionary Of The Hungarian Language's Historical Etymology")<br />21- ŞEREFETTİN YALTKAYA, Mevlana’da Türkce Kelimeler Ve Şiirler, Türkiyat Mecmuası, 1934, cilt IV, s 111-167<br />22- ASLANOV: Nizami Xəmsəsi’ndə Türkismlər, Bakı<br />23- TOURKHAN GANDJEI, “Turkish In Pre-Mongol Persian Poetry”, BSOAS, University of London, Vol. 49, No. 1, 1986<br />24- ARMIN VAMBERY: A Török-Tatár Nyelvek Etymologiai Szótára (Pest, 1877)<br />25- ARMIN VAMBERI: Etymologisches Worterbuch Der Turko-Tatarischen Sprachen, Leipzig. 1878<br />26- BAYÇOROV, S. Ya., Drevnetürkskie Runiçeskie Pamyatniki Evropı.-Stavropol. (1989)<br />27- CAFEROĞLU, AHMET, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü.-İstanbul: TDK yayınları. (1968)<br />28- ERGİN, MUHARREM, Orhun Abideleri.-İstanbul: Boğaziçi yayınları. (1995)<br />29- FEHER, GEZA, Bulgar Türkleri Tarihi. Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları. (1984)<br />30- GOMBOCZ, ZOLTAN (1912), Die Bulgarisch-Türkisch Lehnwörter In Der Ungarischen. MSO, Fu.<br />31- BEDROS KERESTECIYAN: Materiaux Pour Une Dictionnaire Etymologique De La langue Turque. London, 1912<br />32- ŞÇERBAK, A.M., Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Ses Bilgisi / çev. Enver Mahmut.-Ankara: TDK yayınları. (1998)<br />33- ZEYNALOV, FERHAT Türk Lehçelerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi (Türkiye Türkçesi: Yusuf Gedikli) Cem Yayınevi : Istanbul (1993)<br />34- AHMET CEVAT EMRE, Türk Lehçelerinin Mukayeseli Grameri, birinci kitap: Fonetik, T.D.K. Yayınlan D. 28, İstanbul 1949.<br />35- J. Deny, Etymologies Turques (J. A., ocak-aralık), Paris, 1912.<br />36- EGOROV, V. G. : Etimologiçeskiy Slovar' Çuvaşkogo Yazıka, Çeboksarı 1964.<br />37- E. V. SEVORTYAN: Etimologiceskiy Slovar' Tyurkskih Yazikov, Obscetyurkskiye I Mejtyurkskiye Osnovi Na Glasniye, Akademiya Nauk SSSR, Institut Yazikoznaniya, Izdatel'stvo 'Nauka', Moskya 1974 (I. Sesliler, II. V, g, d, III. B, IV. C, j, y, V. k, q)<br />38- Etimologiceskiy Slovar' Tyurkskih Yazikov, Obşçetjurkskie I Meztjurkskie Osnovy Na Bukvu “k”, “k,”. 1997<br />39- N. K. DIMITRIEV, Turetskie Elementi V Russkom Argo, Stroy Tyrkskih Yazikov, 1962. s.483-502<br />40- PETER D. CHONG, Ural-Altaic Etymological Word Dictionary (1998)<br />41- 2000. First Layer Turkic Loan-words In Hungarian. 4. Uluslar Arası Türk Dili Kurultayı. 25-30 Eylül. Alaçatı, Çeşme.<br />42- G. J. RAMSTEDT, Einführung In Die Altaische Sprachwissenschaft, I, Lautlehre, Helsinki, 1957<br />43- Les Elementes Turcs Dans La Langue Mandchoue, Ros XIV. 1938. s. 91 vd.<br />44- NADELAYEV, V.M. (1969), Drevne Türkskiy Slovar.-Leningrad: Izdatelstvo Nauka.<br />45- TAVKUL, UFUK, Karaçay-Malkar Türkçesi Sözlüğü.-Ankara: Türk Dil Kurumu. (2000)<br />46- İ. Z. EYÜBOĞLU, Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Sosyal Yay, Istanbul, 1988<br />47- AALTO, PENTTI: "Iranian Contacts Of The Turks In Pre-Islamic Times", BOH XVII, 1971, 29-37.<br />48- KYUBRA M. ALIEVA: The Artistic Language On The Art Of Azerbaijan (Preislamic And Islamic Periods), Azerbaijan National Academy Of Science<br />49- لغات تركى، مغولى و چينى در تاريخ بيهقى. قيام الدين راعى. يادنامه ابولفضل بيهقى. مشهد، 1349<br />50- فرهنگ اصطلاحات ديوانى دوران مغول. شميس، شريك امين. فرهنگستان ادب و هنر ايران. 1357. تهران. در290 صفحه<br />51- سنگلاخ، م. استرآبادى. 1995، انتشارات مركز. تهران<br />52- محمد حسين بن خلف تبريزي، برهان قاطع، تهران، انتشارات اميركبير،1362<br />53- داشقين، فرهنگ لغات ترکي به فارسي<br />54- غفاري، رضا، فرهنگ نامهاي ترك<br />55- يکهزار واژه اصيل تركي در پارسي- محمد صادق نائبي<br />56- بهزادي، بهزاد، فرهنگ تك جلدي آذربايجاني-فارسي<br />57- دبيرسياقي، ديوان لغات التُرك محمود كاشغري<br />58- اسماعيل هادي، حاشيه بر زبانشناسي، تجديد نظر سوم (طبع اينترنتي)<br />59- TEKİN, TALAT, Orhon Yazıtları.-Ankara: TDK yayınları. (1988)<br />60- THOMSEN, VILHELM, Orhon Ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü. İlk Bildiri. Çözülmüş Orhon Yazıtları / çev. Vedat Köken.-Ankara: TDK yayınları. (1993)<br />61- GÜNAY KARAAĞAÇ, Türkçenin Dünya Dillerine Etkisi<br />62- SEVAN NİŞANYAN: Sözlerin Soyağacı -Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü. ADAM yayınları, 12/2002, ISBN: 9754187436, 542 sayfa, Ciltli, Dil: Türkçe, Türü: Türkçe<br />63- AVCIOĞLU, DOĞAN, Türklerin Tarihi.-İstanbul: Tekin Yayınevi. (1982)<br />64- GROUSSET, RENE, Bozkır İmparatorluğu.-İstanbul: Ötüken Neşriyat. (1980)<br />65- DİLBERİPUR, A: Türkçe-Farsça Ortak Kelimeler Sözlüğü, Ankara, 1995<br />66- MİNE ESİNER ÖZEN, Türkçe’de Kumaş Adları<br />67- PAKALIN M. ZEKİ, Tarih Deyimleri Ve Terimleri Sözlüğü, Milli Eğitim Bakanlığı , Ankara, 1990<br />68- REŞAT EKREM KOÇU, Türk Giyim, Kuşam Ve Süslenme Sözlüğü, 1969<br />69- NUREDDİN SEVİN, Onüç Asırlık Türk Kıyâfet Târihine Bir Bakış, Kültür Bakanlığı Yayını, Ankara, 1990<br />70- HUGJILTU: Comparison Of Turkish And Mongolian, Inner Mongolia University, 1995<br />71- CLARK, L. V.: Mongol Elements In Old Turkic, JSFOu 75, 1977, p. 110-168<br />72- CLARK, L. V.: The Turkish Elements In The 14th Century Mongolian. CAJ No. 5, 1959<br />73- GÜLENSOY, TUNCER: Eski Ve Orta Türkçe'de Moğolca Kelimeler Üzerine Notlar. Türkoloji Dergisi, 6.c., sayI 1, Ankara, 1974, p. 235-259<br />74- GÜLENSOY, TUNCER: Moğolların Gizli Tarihindeki Türkce Kelimeler Üzerine Bir Deneme. Türkoloji Dergisi, 5.c., sayı 1, Ankara, 1973, p. 93-135<br />75- POPPE, NICHOLAS: On Some Vowel Correspondences In Mongolian Loanwords In Turkic. CAJ, No. 13, p. 207<br />76- POPPE, NICHOLAS: The Turkic Loan-Words In Middle Mongolian. CAJ, No. 1, 1955, p. 36<br />77- TUNA, OSMAN NEDİM: Osmanlıcada Mongolca Ödünc Kelimeler. Tükiyat Mecmuası, XVII, 209-250, Istanbul 1972<br />78- اسماعيل هادي. مين ايلدن بري تورك سٶزلري. وارليق درگيسي باهار، ياي، پاييز ١٣٧٥ ، تريبون درگيسي سايي ٦ ، ٢٠٠١<br />گئرچه يه هو!!!<br />نویسند و منبع مقاله فوق: آقای مئهران باهارلو می باشد<br /><a href="http://sozumuz.blogspot.com/2007_06_01_archive.html">http://sozumuz.blogspot.com/2007_06_01_archive.html</a><br /></span></div></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-4619868793760429388?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-37328154888056185242011-02-09T00:22:00.000-08:002011-02-09T00:22:06.932-08:00بطلان تئوری نژادپرستانه ” آران ” با مستندات علمی - تاریخی<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div dir="rtl" style="text-align: right;"></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">تئوری نژادپرستانه ” آران “خواندن شمال رود ارس چنان بی پایه و دروغ بافانه است که جز در میان افراد یا محافل تحت تاثیر ایدئولوژی پان ایرانیسم و از سوی هیچ مورخ صادق و هیچ انسان بی غرضی به آن وقعی نهاده نمی شود با اینحال کانون دمکراسی آزربایجان در راستای آگاهی رسانی اقدام به انتشار این یادداشت نموده تا باطل و بی پایه بودن چنین تئوریهای نژادپرستانه ای بر جویندگان حقیقت و درستی روشن تر گردد.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> </span><a href="http://azdemokrasi.wordpress.com/"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">http://azdemokrasi.wordpress.com/</span></a></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> آزربايجان در آستانة حملة اعراب سرزمينهاي بين همدان, زنجان, و دربند (در جمهوري خودمختار داغستان امروزي در شمال جمهوري آزربايجان) را شامل مي شده است, چنانکه در تاريخ بلعمي در مقدمة «خبر گشادن آزربايگان و دربند خزران» حدود آن چنين ترسيم شده است:</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">«. . . اوّل حد از همدان درگيرند تا به اَبهَر و زنگان بيرون شوند و آخرش به دربند خزران, و بدين ميانه اندر هر چه شهرها است همه را آزربايجان خوانند.». [24]</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">ابن حوقل که شخصاً در آزربايجان سياحت کرده, در نقشه اي که از درياي خزر به دست داده, اراضي گسترده شده از دربند تا گيلان را زير نام آزربايجان آورده است, همين ادعا را کتيبه اي که مرزبان دولت ساساني در دربند, در سال ۵۳۳ ميلادي (اوايل سلطنت انوشيروان) بر ديوار قلعه آن منطقه حکّ کرده و در سال ۱۹۲۹ ميلادي توسط روسها در دربند کشف گرديده و در آن, مردي به نام «بارزيوس», خود را «مدير کل ماليه آزربايجان, معرفي کرده مي گويد:</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">«از طرف انوشيروان مأموريت يافتم که در قسمت شمال دربند, قلاعي براي جلوگيري از هجوم قبايل شمالي به آزربايجان بوجود آورم.»[25]</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">که معلوم مي گردد قسمت جنوبي دربند, آزربايجان به حساب مي آمده است.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">محمدحسين خلف تبريزي اران را ولايتي از آزربايجان به شمار آورده که گنجه و بردعه از اعمال آن است.[28]</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">«در يکي از نسخ ترجمة اثر اصطخري, در فصل تحت عنوان «مسافات آزربايجان» از مسافات بين بردع [در جمهوري آزربايجان] تا اردبيل و بالاتر از آن, از بردع تا دربند [در جمهوري خود مختار داغستان] و نيز بردع تا تفليس [در جمهور گرجستان] و بردع تا دبيل [جمهوري ارمنستان امروزي] سخن رفته است.»[29].</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">«يعقوبي در البلدان خود حدود آزربايجان را از زنجان تا ورثان و آن سوي ارس [شمال ارس] و از آن جمله شهرهاي بيلقان و بردعه [در جنوب رود کُر] را آزربايجان عليا دانسته است.»[30].</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">حمداله مستوفي مورخ نامي قرن هشتم هجري (۱۲۸۰-۱۳۴۹م) در کتاب نزهـه القلوب مي نويسد:</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">«بلاد آزربايجان ۹ تومان است,[31] بيست و هفت شهر دارد در بيشتر مناطق اين مملکت هوا سرد و در بعضي مناطق ملايم است, حدودش با ايالات عراق عجم [شهر اراک فعلي و مناطق مرکزي ايران], موغان, گرجستان, ارمن و کردستان پيوسته, طولش از باکو تا خلخال ۹۵ فرسخ, عرضش از بجروان تا سيپان ۵۵ فرسخ مي باشد.»[32].</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">زين المجالس و آثارالاول نيز عيناً کلمات حمداله مستوفي را نقل کرده[33] و سر حد آزربايجان را از جنوب, عراق عجم, از غرب و جنوب غربي کردستان, و از شمال غربي گرجستان و ارمنستان و از شمال, موغان دربند را تأئيد کرده است.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">بنا به نوشته حمداله مستوفي در نزهـه القلوب, شهرهاي آزربايجان عبارتند از: «تبريز, اوجان, . . . گرگر, نخجوان, اجنان, اردوباد و ماکويه.».[34]</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">حمداله مستوفي نيز مثل ياقوت حموي شهرهائيکه در داخل ولايت اران و بين دو رود ارس و کر قرار دارد, از جمله نخجوان و اردوباد را جزء آزربايجان به حساب آورده است ضمن آنکه شهرهاي ولايت شيروان را هم که «باکو» جزء آن ولايت است از شهرهاي آزربايجان شمرده است.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">مسعودي که در نيمة نخست قرن چهارم هجري مي زيسته در کتاب «مروج الذهب» نوشته:</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">«الران من بلاد آزربايجان»[35] (اران از شهرهاي آزربايجان است).</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">در کتاب «بستان السياحه» زين العابدين شيرواني حدود آزربايجان چنين آمده است:</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">«. . . محدود است از طرف شمال به ولايت موغان و شيروان و جبال البرز[36] و از سمت جنوب به عراق عجم و کردستان و از جانب مشرق به ديار خلخال و گيلان و طالش و ديلم و از جانب مغرب به بلاد ارمن و گرجستان. . . »[37]. در همين کتاب دربارة اران آمده است: «. . . آن ديار, ما- بين ارس و کر واقع شده.».[38]</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">«در دورة صفويه ايالت آزربايجان شامل چهار بيگلربيگي به مرکز تبريز بود, اين بيگلربيگي ها عبارت بودند از: بيگلربيگي تبريز, بيگلربيگي قره باغ, چخور سعد و شيروان.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">بيگلربيگي تبريز عبارت بود از قسمت اعظم استانهاي کنوني آزربايجان شرقي[شامل استان اردبيل کنوني] وآزربایجان غربي, بعلاوه آستارا, تالش, زنجان, سلطانيه ،قزوین و همدان و منطقه قاپان (زنگه زور) که واقع در ارمنستان [کنوني] مي باشد. بيگلربيگي قره باغ شامل گنجه, بردع, برکشاط, لوري و جوانشير. بيگلربيگي چخور سعد شامل ايروان, نخجوان, ماکو و با يزيد. نهايتاً بيگلربيگي شيروان شامل باکو, شکي, قبه و ساليان مي شد.».[39]</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">بعد از مرگ نادرشاه آزربايجان کلاً به چند خان نشين مستقل تقسيم شده بوده, اين خان نشينها عبارت بودند از: «قره باغ, شکي, گنجه, باکو, دربند, قوبا, نخجوان, ايروان, تبريز, اروميه, اردبيل, تالش, خوي, ماکو و مراغه.»[40] که اين خان نشينها, هم شامل قسمت شمالي رود ارس مي شد و هم شامل قسمت جنوبي اين رودخانه.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">شمس الدين سامي در ماده نظامي [گنجوي] قاموس الاعلام خود که در سال ۱۳۱۶ هـ ق (۱۸۹۸-۹ م) منشتر کرده زادگاه نظامي گنجوي را «قصبة گنجه آزربايجان»نوشته و بدين ترتيب شهر گنجه را که در جنوب رودخانه کر قرار دارد از شهرهاي آزربايجان شمرده است.[41]</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">ميرزا کاظم بيگ آزربايجاني متولد شهر رشت که از استادان ادبيات ترکي, عربي و فارسي دانشگاه قازان و پترزبورگ بوده و در کتاب خود بنام «دستور زبان تطبيقي زبانهاي ترکي» که در سال ۱۸۴۶ ميلادي توسط دانشگاه قازان انتشار يافته زبان ترکي آزربايجاني را به دو لهجة آزربايجاني جنوبي و شمالي تقسيم کرده است.[42]</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">مورخ معاصر دکتر رحيم رئيس نيا با اشاره به اثر ابن اثير و اينکه وي قسمت شمالي رودخانه ارس را آزربايجان ناميده است مي نويسد:</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">ابن اثير هم حوادث سال ۴۲۱ هـ و در فصل «بيان غزوه فضلون کردي خزر را و ماجراي او» اران را جزوي از آزربايجان شمرده است:</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">«فضلون کردي بر بخشي از آزربايجان مستولي شده, آنرا تصرف کرده بود. و اتفاق چنين روي داد که در اين سال به غزا به خزر تاخته, عده اي از مردم خزر را کشت و زنانشان را به اسارت گرفت و غنيمتي بسيار به دست آورد؛ همين که به بلدة خود باز گرديد, در حرکت کندي روا داشت. . . , به اميد اين که در اين امر برتري خويش آشکار ساخته باشد و گمان مي کرد که خزريان را سرکوب و بيچاره کرده و به کاري که در حقشان کرده, سرگرم نموده است. مردم خزر هم با شتاب و مجدانه به تعقيب وي پرداخته و او را در تنگنا گذاشته, زياده بر ده هزار نفر از ياران او و داوطلباني که به همراه او بودند کشتند و غنايمي را که گرفته بودند, مسترد داشته و باز پس گرفتند و اموال سپاهيان اسلامي را غنيمت گرفته باز گشتند.».[43]</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">دکتر رئيس نيا با آوردن پاراگراف بالا اظهار داشته که:</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">«منظور از نقل چند سطر بالا از نوشته ابن اثير پاسخ گويي به کسروي است که به نقل از جملة نخست پاراگراف فوق. «ابن فضلون کرد تکه اي از آزربايجان را داشت که بدانجا دست يافته و از آن خود کرده بود.»[44] بر ابن اثير ايراد گرفته که نمي دانسته است ابن فضلون فرمانرواي سراسر اران و بخش بزرگي از ارمنستان بوده و نه خداوند تکه اي از آزربايجان. نوشته ابن اثير حاکي از اين است که وي به درستي قلمرو دولت ابن فضلون را در جوار سرزمين خزران و در هر صورت در آن سوي ارس مي دانسته و بنا بر اين اران را بخشي از آزربايجان به شمار آورده است.»[45].</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">در لغتنامه علامه دهخدا نيز در مورد تعدادي از شهرهائيکه امروزه در داخل جغرافياي سياسي جمهوري آزربايجان قرار دارد و همچنين در مورد نام ولايت «اران» با استناد به مورخين و جغرافي نويسان قرنهاي گذشته چنين آمده است:</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">اران: اقليمي است در آزربايجان… صاحب برهان قاطع گويد؛ ولايتي است از آزربايجان که گنجه و بردع از اعمال آن است. گويند معدن طلا و نقره در آنجاست.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">گنجه: شهري است مشهور مابين تبريز و شيروان (اصبح شروان است) و گرجستان و مولد شيخ نظامي عليه الرحمه از آنجاست (برهان) نام شهري است از ولايات اران در اواخر آزربايجان [,] منسوب بدانجا را گنجوي گويند (انجمن آرا)… اين شهر در قرون ۶ و ۵ ميلادي بنا شده است. از قرن ۴ هجري (۱۳ ميلادي) يکي از شهرهاي مهم آزربايجان و مرکز تجارت و صنعت بود».</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">بردعه: برذعه, بردع از بلاد اران است (شرفنامه) شهري است در اقصاي</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">آزربايجان معرب برده دان زيرا که پادشاهي اسيران را آنجا گذاشته بود و گاهي بذال منقوطه (برذعه) نيز خوانند. (آنندراج), (قاموس), (ناظم الاطباء) رجوع به بردع شود.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">نخچوان[نخجوان]: شهرکي است خرد [ از حدود آزربايجان] خرم و با نعمت و مرم و خواسته و بازرگانان بسيار و از وي زيلوهاي قالي و غيره و شلوار بند و چوب بسيار خيزد (حدودالعالم) شهري است از اقليم پنجم- آذر آبادگان از بناهاي نرسي بن بهرام ساساني که نخچوان لقب داشته.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">اردوباد: شهري بر ساحل ارس بر مشرق جلفا, موضعي است در آزربايجان و باغستان زياد دارد و غله و انگور و ميوه آن نيکو و آب وي از کوههاي قپان خيزد فاضل آن آب در ارس ريزد (نزهت القلوب), (مرات البلدان) و مسقط الرس بعضي شعرا و علما بوده است (قاموس اعلام ترکي).</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">شيروان: نام شهري در آزربايگان. در روايات باني آنرا انوشيروان دانسته اند. پس از ويراني شماخي اصل و قاعده شيروانات بوده, سالها سلاطين شيروان شاهيه در آنجا پادشاهي داشته اند و در اواخر صفويه انقراض يافتند خاقاني شيرواني « [کذا]» مداح منوچهر و مردمان بزرگ در هر فن از آنجا به ظهور آمده اند. فخر السالکين حاج زين العابدين سياح صاحب بستان السياحه (ت) و حديقه السياحه از آنجاست.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">اسناد بسياري که نشان ميدهد از زمانهاي بسيار ديرين تا سال ۱۹۱۸ ميلادي که اراضي شمالي رود ارس به صورت کشور مستقل با نام «جمهوري آزربايجان» درآمد, نام آزربايجان همواره دو بخش شمالي و جنوبي رود ارس از دربند (دمير قاپو) در داغستان قفقاز در شمال, تا زنجان و همدان و اراک در جنوب را شامل مي شده است و اين نام تاريخي را نمي توان از روي قسمت شمالي آزربايجان که در سال ۱۸۱۳ و ۱۸۲۸ ميلادي از قسمت جنوبي آن جدا گرديده ضميمه خاک روسيه شد, برداشت.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> منبع:</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">آزربايجان در سير تاريخ ايران, جلد سوم, ۱۳۷۹</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-3732815488805618524?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-52795542073459904022011-02-08T01:32:00.000-08:002011-02-08T01:32:34.299-08:00علی مراد خان زند: قلمرو عليشكر (همدان، ساوه، اراك، يك دوم كردستان، يك سوم كرمانشاه،...) و قراباغ و شيروان و گنجه و نخجوان جز ولايت آزربايجان است<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div dir="rtl" style="text-align: right;"></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">علی مراد خان زند: قلمرو عليشكر (همدان، ساوه، اراك، يك دوم كردستان، يك سوم كرمانشاه،...) و قراباغ و شيروان و گنجه و نخجوان جز ولايت آزربايجان است </span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> مئهران بهارلي</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> در عصر زنديه فرمانهائي از دو فرمانرواي اين سلسله يعني كريم خان و علي مرادخان وجود دارد كه در آنها آزاديهاي مسيحيان و مبلغين آنها را تأمين ميشود. اين فرمانها پس از آن صادر شده اند كه "عمدة المسيحية پادري فرنسيه حكيم" نزد كريم خان و "عمدة المسيحيه پادري اورانوس حكيم" به حضور علي مرادخان رسيده و خواستار آزادي "پادريان فرنگيان و خليفها در ممالك محروسه" و اينكه "در هر كجا كه خواسته باشند توقّف و سكني كرده، هر يك از ارامنه و عيسويان و اولاد ايشان كه خواسته باشد نزد ايشان آمد و شد كرده، تعليم گيرند" گرديده اند. فرمان علی مراد خان نيز مانند فرمان كريم خان زند و در فرمتي كاملا مشابه، راجع به اقامتگاه نمایندگان مذهبی و خلفای مسیحی و سوداگران به حکام و بیگلربیگیان سرتاسر کشور صادر شده که تا حد امکان تحصیلات لازم را معمول داشته و رضایت خاطر نامبردگان را فراهم سازند. اين فرمان در نشريه بررسی های تاریخی وابسته به نشريه ستاد بزرگ ارتشتاران- كميته تاريخ نظامي در سال ١٣٤٦ منتشر شده است.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">اهميت اين دو فرمان يكي نيز در آن است كه حدود قلمرو شمال و جنوب آزربايجان را به وضوح بيان مي كنند. طبق اين دو فرمان در شمال نواحي گنجه و قره باغ و نخجوان و شيروان يعني تقريبا همه جمهوري آزربايجان فعلي بخشي از ولايت آزربايجان است. در جنوب نيز علاوه بر دارالسلطنه تبريز، قلمرو عليشكر يعني اراضي اي وسيع از ساوه و اراك و همدان يعني تقريبا كل استانهاي مركزي و همدان و بخشهائي از استانهاي تهران و قم فعلي به علاوه نيمه شرقي استان كردستان فعلي و يك سوم شرقي استان كرمانشاه و بخشهائي از استان لرستان فعلي جز اراضي آزربايجان مي باشند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> فرمان علی مراد خان زند</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> حکم والا شد آنکه در این اوان عمدة المسیحیه پادری اوانوس حکیم وارد حضور و بعرض والا رسانید که بموجب ارقام سلاطین جنت مكان؟ صفویه انار اللّه براهینهم، همیشه پادریان فرنگیان و خلیفها در ممالک محروسه ایران جا و مکان داشته هر یک برسم و آئین خویش بعبادت مشغول و تجار و سوداگران این طایفه بتجارت قیام و عشور و متوجهات حسابی خود را مهمسازی عمال خیریت اعمال دیوان مینمودهاند، مشروط بر اینکه احدی از آنها مرتکب امری که خلاف ملت؟ مقدس اثنی عشر علیهم صلوات اللّه الملک الاکبر باشد بحسب ظاهر نگردیده، احدی را هم با ایشان رجوعی نباشد. و هرگاه جماعت ارامنه بآنها ضرر و نقصانی برساند بخلاف حساب متعرض احوال آنها شوند، بعد از ثبوت آن آنها را ترجمان نمایند و پادریان کرملیان دو نیکان و جزونت و کنحوجی و اکوستن و غیره که از ولایت آذربایجان از شیروان و قراباغ و دار السلطنه تبریز و گنجه و نخجوان و قلمرو عليشكر؛ و دار السلطنه اصفهان و الکاء فارس از شیراز و بندرعباس و سایر ممالک محروسه میباشند و در هرجا که خواسته باشند توقف و سکنی کرده هر یک از ارامنه و عیسویان و اولاد ایشان که خواسته باشند نزد ایشان آمدوشد کرده تعلیم گیرند و درس بخوانند نیز ممانعت نکرده چنانچه جماعت مزبوره اموات خود را در مقامی که بجهة مدفون آنها تعیین مینمایند بدستور و آئین دین خود برده و دفن نمایند عایق و مانعی جهت آنها نباشد و امداد و اعانت لازمه در باره آنها به عمل آمده احدی نسبت به ایشان ظلم و ستم ننماید. و در خصوص صدق ادعا و عرض خود ارقام مذکوره را بنظر رسانند. لهذا عالیجاهان بیگلربیگیان عظام و حکام گرام و عمال ولایت محروسه در خصوص امر مذکوره بنحویکه حسب الارقام سلاطین مراد مذکوره مقرر شده از آنقرار معمول و عشور متوجهات حسابی تجار و سوداگران را باز یافت و تخلف از فرموده جایز ندارند و در عهده شناسند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> تحریرا فی شهر جمادی الثانی سنه ١١١٥</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> منبع:</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> ١-اسناد و مکاتبات تاریخی: فرمان علی مرادخان (٢ صفحه - از ١٥١ تا ١٥٢). نشريه بررسی های تاریخی - دی ١٣٤٦ - شماره ١١ . نويسنده: مفخم، محسن (وابسته به : نشريه ستاد بزرگ ارتشتاران- كميته تاريخ نظامي. دو ماهنامه بررسی های تاریخی، تاريخ و تحقيقات ايرانشناسي، قطع : کتابی. هيئت رئيسه افتخاري: تيمسار سپهبد اسدالله صنيعي، تيمسار فريدون جم، دكتر عاليخاني. هيئت مديره: تيمسار سپهبد غلامرضا ازهاري، تيمسار سپهبد علي كريملو، تيمسار سرلشگرحسين رستگار نامدار. هيئت تحريريه: آقاي دكتر خانبابا بياني، دكتر عباس زرياب خوئي، سيدمحمد تقي مصطفوي، سرهنگ دكتر جهانگير قائم مقامي)</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> ٢-قائم مقامي، جهانگير، يكصد و پنجاه سند تاريخي از جلايريان تا پهلوي، تهران، چاپخانه ارتش، ١٣٤٨.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">٣-آزهربايجانˊين تاريخ و مدهنييهتينين بورژووا ساختالاشديريجيلارينا قارشي. پروفئسور شٶوكهت تاقييئوا٬ باكي. ١٩٧٨</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><b><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> پادري</span></b><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">: از واژه پادرئ در زبان لاتين اخذ شده و منظور ميسيونرهاي مسيحي پروتستاني که از طريق کمپاني هند شرقي و دولت بريتانيا حمايت ميشدند است.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> </span><b><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">علیمرادخان زند:</span></b><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> پنجمین پادشاه دودمان زند ایران و جانشین صادقخان زند بود. وي از سال ١١٩٦ تا ١١٩٩ (۳ سال) سلطنت کرد و در اين سال درگذشت.علیمرادخان زند كه در آغاز بر اصفهان فرمان میراند توانست بسیاری از رقیبان را کنار بزند و بر پایتخت شیراز دست یابد.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> </span><b><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">عراق عجم</span></b><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">: در مقابل عراق عرب ويا قسمت سفلاي بين النهرين نامي است كه از دوره امپراتوري توركي سلجوقي جايگزين نام جبال و يا ايالت جبال سابق و يا ناحيه اي كه يونانيان آنرا ماد مي ناميده اند شده است. هرچند مفهوم عراق عجم در گذشته براي ناميدن سرزمين وسيعي در ايران مركزي بكار رفته بود، با اينهمه اين نام در برهه هائي از زمان قسمتي از آزربايجان قديمي در شمال غرب ايران را نيز شامل مي شده است، يعني در مناطقي بين دو مفهوم آزربايجان و عراق عجم همپوشاني بوده است. به عبارت ديگر در برخي از برهه هاي زماني بخشهاي جنوبي آزربايجان، علاوه بر داشتن نام آزربايجان، به همراه ديگر بخشهاي ايران مركزي يكجا عراق عجم نيز ناميده مي شده است و در مقاطع زماني ديگر، حدود عراق عجم از جنوب منطقه همدان يعني از خارج آزربايجان شروع مي شده است. بخشهائي از آزربايجان كه عراق عجم گفته مي شد خود در دوره هاي گوناگون متغير بوده و در گسترده ترين حالت خود، مناطق آزربايجاني منطبق بر استانهاي فعلي زنجان و قزوين (خمسه آزربايجان) و همدان و استانهاي مركزي (اراك يا عراق) و قم و تهران و نواحي شرقي استانهاي كردستان و كرمانشاهان را شامل ميشده است. حوزه عراق عجم (يعني عراق غير عرب) آزربايجان، از زمان قديم ترك نشين ب<span id="goog_1226121292"></span><span id="goog_1226121293"></span><a href="http://www.blogger.com/"></a>ود و همگي تركان اين مناطق همواره استقلال فرهنگي، زباني و هويتي تركي خود را نسبت به بخشهاي غيرآزربايجاني عراق عجم حفظ كرده بودند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> </span><b><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">قلمرو عليشكر</span></b><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">: منطقه عراق عجم آزربايجان به مركزيت همدان بعدها در دورهي دولت تركي آزربايجاني آق قويونلو به دلیل اعتبار بالای علي شكر بيگ بهارلو، يكي از سران و امراي مشهور طايفه بهارلو به نام قلمرو "عليشكر" ناميده شده است. بعد از قاراقويونلوها، در دوره آق قويونلوها، صفويان، زنديه و حتي افشاريه نيز در اغلب كتب تاريخي اين جنوبي ترين منطقه آزربايجان به نام علي شكر بيگ معروف بوده است. در تمام اين دوره، منطقه مذكور ترك نشين و بخشي از آزربايجان قديمي بود.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> بهارلوها از اركان و تكيه گاههاي اصلي امپراطوري تركي آزربايجاني قاراقويونلو بودند. نام اين طايفه از نام قلعه بهار (شهر بهار كنوني) واقع در استانِ آزربايجاني همدان گرفته شده است. سرزمين اصلي اين طايفه، منطقه همدان بود. یکی از مهمترین و برجستهترین افراد بهارلو در سده ٩ هجري قمري، علی شکربیگ بهارلو فرزند بایرام قارا بیگ از ملازمان نزدیک جهانشاه ابوالمظفر قاراقویونلو بود که بر تمام امیرزادگان تورکمان برتری یافت. وی سالها تمامی سرزمین همدان، کردستان، لرستان و سراسر خوزستان را در تصرف خویش داشت. پس از وی نیز پسرش پیرعلی رئیس ایل در همدان به سر میبرد.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> همدان در دوره توركمانان آق قويونلو تابع حوزه حكمراني علي شكر بود. حوزه علي شكر به مركزيت منطقه همدان به نوبه خود در غرب شامل يك سوم شرقي كرمانشاهان تا ساحل رودخانه قره سو، نيمي از كردستان و لرستان مي شد. حدود شرقي قلمرو علي شكر آزربايجان، تا ساوه در استان مركزي را شامل مي گرديد. بلوكات ساوه در سالهاي نخستين امپراتوري تركي-آزربايجاني صفويه، جزو قلمرو علي شكر و يكي از قلمروهاي استقرار ايلات وابسته به نهاد حكومت صفويه (تركان قزلباش و بعدها شاهسون ها) گرديد. قلمرو علي شكر بعدها به خاك دولت عثماني ملحق شد، اما در سال ٩٠٨ هجري قمري با چيرگي نيروهاي دولت تركي آزربايجاني صفويه بر سلطان مراد عثماني، شهر همدان آزربايجان، والي نشين منطقه مذكور بدست قزلباشها افتاد</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"><a href="http://sozumuz.blogspot.com/2011/02/blog-post_08.html">Source</a></span></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-5279554207345990402?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-27942268886955409522011-01-21T00:05:00.000-08:002011-01-21T00:05:59.441-08:00اشکال جدید مفهوم قومی در ایران- ژيل ريو<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://bp1.blogger.com/_eP_lK0Cnkmg/RgQhXbDaxeI/AAAAAAAAAAc/idu_rcNzuDc/s320/azerbaycan_01.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"><img border="0" height="240" src="http://bp1.blogger.com/_eP_lK0Cnkmg/RgQhXbDaxeI/AAAAAAAAAAc/idu_rcNzuDc/s320/azerbaycan_01.jpg" width="320" /></span></a></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">ترجمه علي آرار ازهللي</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">آنچه در پی می آید ترجمه ای است از مقاله</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">“New Forms of Ethnicity in Iran:</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">The Example of Azerbaijanis as a Social Movement”</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">Gilles Riaux IFG</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">Paris University</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">که درشماره 135-134 فصلنامه وزین وارلیق (پاییز و زمستان 1383) چاپ شده است.اصل مقاله به زبان انگلیسی به همراه پاورقیهای ارزشمند آن را در آنجا خواهید یافت. لازم به ذکر می دانم از آنجا که ترجمه از دیگر زبانها به زبان مادری یعنی زبانی که شخصیت و هویت و جهان بینی آدمی در آن شکل می یابد بسیار آسانتر است، دوست داشتم که مقاله را به زبان مادری ام، ترکی ترجمه کنم اما با توجه به این که آموزش زبان مادری و گنجینه واژگان آن و تعلیم اندیشیدن به زبان مادری از وظایف اولیه یک نظام آموزشی کارآمد است و اینکه نظام آموزشی ما به خوبی از عهده این وظیفه برآمده است و برمی آید! ودقیقاً به همین دلیل من و خوانندگان عزیز به حد کافی بر این زبان تسلط داریم!! مصلحت را در آن دیدم که تلاش خود را در ترجمه مقاله به زبان فارسی، زبان مشترک مردم کشورمان (یا به قول بعضی اساتید روشنفکران! مرکزنشین: " زبان ملی ایرانیان! که هرچه زودتر باید جایگزین زبانهای بیگانه! (غیر آریایی)ای همچون ترکی وعربی و ترکمنی در آزربايجان و خوزستان و ترکمنصحرا (دشت گرگان؟!) شود!!! ") به کار بندم.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> علي آرار ازهللي</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> اشکال جدید مفهوم قومی در ایران </span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> نمونۀ آزربايجانیها به عنوان یک جنبش اجتماعی </span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> امروزه هنگامی که در باره ایران صحبت می کنیم باید در نظر داشته باشیم که جامعه ایران وارث یک امپراطوری چند ملیتی است که در آن گروههای قومی به طور مداوم یک نقش محوری بازی کرده اند. به هر حال مدل جغرافیایی رایج که یک مرکزیت فارسی در تضاد با اقلیتهای قومی واقع در پیرامون را ترسیم می کند دیگر قابل اجرا نیست.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> در این مقاله مختصر، ما بحث می کنیم که چگونه مدرنیزاسیون ایران در جریان قرن بیستم یک پیچیدگی اجتماعی کلان را عمدتاّ به سبب تغییر نقشی که به وسیله این گروههای قومی ایفا می شد، به ارمغان آورد. گروههای قومی با از دست دادن کارکرد تعاملشان میان حکومت و گروههای اجتماعی ابتدائی، به عنوان فاکتورهای جدید اجتماعی در بحبوحه فرآیند پیچیده بازسازی جامعه ایرانی ظاهر می شوند. اثر شدید این فرآیند اخیراً در آثار بسیاری که با زنان یا جوانان به عنوان جنبشهای اجتماعی جدید سر و کار داشته اند، مطالعه شده است.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> متأسفانه مسأله قومیت مورد غفلت واقع شده است و فقط به عنوان یک عامل رسوبی درنظر گرفته شده است در حالی که هنوزیک مشخصه مهم درایران است هرچند به طریقی متفاوت از گذشته؛ اندیشیدن در باره قومیت مطلقاً ضروری است به ویژه هنگامی که به ایران از منظر دموکراتیزاسیون احتمالی آن نگاه میکنیم که در آن گروههای قومی فعالانه اشتراک خواهند جست.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> این مقاله با آزربايجانیها سروکار دارد زیرا تحقیق میدانی ما در آزربايجان ایران انجام شده است، گرچه شباهتهای بیشمار میان دیگر گروههای قومی از جمله کردها هم مشاهده می شود.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> در طول تاریخ گروههای قومی نقش بسیار مهمی در ایران (یکی از کهن ترین سازمانهای سیاسی-اجتماعی دنیا) بازی کرده اند. از دیدگاه هگل، این گروهها به سبب ایجاد تعامل میان حکومت و گروههای اجتماعی ابتدائی از جمله خانواده، اجزای اصلی جامعه مدنی به شمار می آیند نقش آنها عبارت بود از حمایت گروههای اجتماعی ابتدائی (پایه ای) در برابر استبداد حکومت با تضمین حفاظت از آنها و فراهم نمودن پشتیبانی برای حکومت در مواقعی که بنا برعلت وجودی به آن نیاز داشت. یکی از بهترین نمونه های این ادعا انتقال یکجای ایلات کرد و ترک به خراسان برای محافظت از مرزها در برابر مهاجمان ازبک در طی قرون 17 و18 است. در آن زمان وابستگی نیرومند درون قبیله ای و میان قبیله ای یک عامل تعیین کننده در تعریف هویت خودی بود. این هویت قومی توسط مذهب شیعه که به روحانیان عالیرتبه اجازه می داد گروه بزرگی از حامیان را در اطراف خود جمع کنند تقویت شد که اغلب پیوندهای قومی را با رهبر دینیشان تقسیم کردند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> جدا از ترکهای آزربايجانی که جمعیتشان به اندازه کافی بزرگ هست تا شایسته اصطلاح " گروه ملی" باشند، دیگر اقلیتهای قومی مهم و به طور قابل ذکر، قشقایی ها و شاهسونهای ترک تبار، بختیاری های لُر و لرها، متضمن معاهدات عمده ایلی درون مرزی می شوند. این ایلات بسیاری از قدرت خود را از زمان انقلاب سفید شاه سابق از دست دادند. آنها دیگر بازیگران کلیدی ای که زمانی بودند ،نیستند. تنها یک اقلیت کوچک از این گروهها هنوز مهاجرتهای سالیانه شان را انجام می دهند در حالیکه اکثر آنها از تمایل به مسکنهای دائمی و ائتلاف در یک جامعه برای همیشه شهری شده پیروی کرده اند. آنهایی که شیوه زنگی کوچ نشینی شان را نگه می دارند، شروع به اصلاح فعالیتهای اقتصادی شان می کنند برای مثال شاهسونها به جای حفظ فعالیت محض کشاورزی، خدماتی مربوط به توریزم ارائه کردند. اگرچه مردم ایلات در مواردی مانند لباس پوشیدن، رقص یا موسیقی سوژه محدودیتهای مذهبی شده اند، تغییرات عمده در نحوه زندگی مردم کوچنشین یا سابقاً کوچنشین به طور عمده موکول به جهات اجتماعی، اقتصادی بوده است تا کنترلهای مذهبی و سیاسی.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> دو راستای عمده اجتماعی و اقتصادی که با مدرنیزاسیون ایران ظاهر شده اند، گروههای قومی را به کلی به نابودی کشانده اند. این مدرنیزاسیون با یک شیوه مستبدانه به وسیله پهلویها بنا نهاده شد و تحت انقلاب اسلامی تثبیت شد. پهلویها خواستند جامعه ایران را با نابود کردن هر آنچه که آن را کهنه می پنداشتند مدرنیزه کنند؛ قومیت یکی از اهداف اصلی بود: چنین فرض شده بود که هویتهای قومی مختلف توسط هویت ملی رایج ایرانی عمدتاً براساس خصوصیات فارسی جایگزین خواهند شد. این مدرنیزاسیون با پیامدهای عظیم اجتماعی-اقتصادی اش اتفاق افتاد اما نه به نحوی که برانگیزانندگانش انتظار آن را داشتند. انقلاب اسلامی که تا حدی ناشی از این مدرنیزاسیون سریع بود، این فرآیند را متوقف نکرد.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> برای درک بهتر این موضوع ما باید دو پدیده را توضیح دهیم: اولی شهرنشین سازی و دومی ریشه کن کردن بیسوادی. شایان ذکر است که ایران در شُرف وقوع انقلاب اسلامی، تبدیل به یک جامعه شهرنشین[1] و باسواد[2] شد. با شهرنشین شدن افراد زمینه قومی سنتی شان را از دست میدهند و خودشان را با محیطی وفق می دهند که در آن با اشکال جدیدی از تعاملات اجتماعی با گستره وسیعتری از مردم روبرو می شوند. این فرآیندِ ادغام عناصر مختلف اجتماع، انطباق با یک فرهنگ شهرنشینی جدید را معنی نمی دهد. بلکه به معنی بازسازی فرهنگ سنتی در درون یک محیط شهری است. این مسأله مخصوصاً در ایران به دلیل مهاجرتهای عظیم آزربايجانیها به سوی کلان شهرها صدق می کند. در تهران آزربايجانیها که نصف جمعیت شهر را تشکیل می دهند، محله ها، تجمعات و مساجد خودشان را دارند؛ هرچند شهرنشین سازی درایران باهیچ وسیله ای همتراز با فارس سازی انجام نمی شود.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> پدیده دوم تلاش عظیم و موفق حکومت ایران برای باسواد کردن جمعیت خود است. نرخ بسیار بالای باسوادی دسترسی به اشکال فرهنگ مدرن را فراهم میکند که از غیر فارسی زبانان دریغ داشته شده است همانگونه که توانایی ادای احساسات قومی و مطالبات سیاسی و اجتماعی مبتنی برمبنای قومی درچارچوب یک گفتمان منطقی (دریغ داشته شده است). این مسأله به اصلاح تصویر آزربايجانیها از خود کمک کرد. آنها دیگر تحمل مورد استهزاء واقع شدن را ندارند. اثر متناقض یکسان سازی قومی توسط لوئیس ل. اشنایدر به خوبی ملاحظه شده بود هنگامی که او مدرنیزاسیون ملی را به صورت یک ابزار قدرتمند برای متمرکز کردن قدرت اما در عین حال به عنوان یک عامل جدایی انداز احتمالی در یک جامعه چند فرهنگی توصیف کرد. بنابر این میشود گفت که مدرنیزاسیون، گروههای قومی را به عنوان یک عامل سیاسی نیرومند سنتی در صحنه ایران، تباه کرده است. هرچند این به معنی پایان یک ایران چند قومی چنانچه بعضی ها ادعا کرده اند، نیست بلکه بر عکس تجدید نظر در نقش ایفا شده توسط گروههای قومی ایران اجباری است. گروههایی که به واسطه نوسازی هویتهای قومی تا حد جنبشهای جدید اجتماعی که اهمیتشان در طی سالهای آینده افزایش خواهد یافت، رشد کرده اند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> ما اگر به آزربايجانیها بنگریم، میتوانیم یک احیاء مجدد درهویت قومی را تشخیص دهیم که به زمان انقلاب اسلامی باز میگردد: ایجاد مجله "وارلیق" بهترین مثال از این موضوع است اما به سبب جنگ و شرایط دشوار اجتماعی-اقتصادی دهه 80 این تولد دوباره به تأخیر افتاد و حوالی سالهای 1989-1988 در پیش گرفته شد. در آن زمان بسیاری از روشنفکران آزربايجانی خواستند فرهنگ و زبان خودشان را به وسیله انتشار لغتنامه های زبان آزربايجانی، کتابهای دستور زبان آزربايجانی و مطالعات قوم شناسانه در باره شیوه زندگی در آزربايجان ایران باز بیابند. این نوسازی فرهنگی به سرعت منجر به اظهار مطالبات سیاسی و اجتماعی با مبنای قومی راجع به وضعیت زبان آزربايجانی در ایران شد. با تقاضا برای حق پخش (رادیو-تلویزیونی) یا برای گسترش حق نشر به زبان آزربايجانی، فعالان فرهنگی اقوام به عرصه سیاسی کشیده شدند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> برای جلب حمایت آزربايجانیها آن نخبگان نیاز به ایجاد یا بازآفرینی هویت قومی ای دارند که تغییرات مهیب رویاروی جامعه ایران آن را به وسیله آنچه آنتونی دی اسمیت "مجموعه ای از افسانه هاو نمادها" نامید، ذوب کرده است. این هویت متفاوت از هویت قومی سنتی است و اشاره به عناصر جدیدی دارد که تدریجاً در تاریخ ملی آذربا یجان ادغام شده اند. گردهمایی بابک که هر سال در کلیبر اتفاق می افتد، یک مثال بسیار جالب توجه از این پدیده است. چهل سال پیش اگر از یک آزربايجانی سؤال می شد که در باره بابک چه فکر می کند، جواب او متفاوت از امروز بود. در آن زمان بابک قهرمان خاص تاریخ ملی آزربايجان -چنانچه امروز شده است- نبود. او اکنون نماد جانفشانی آزربايجانیان برای احیاءهویت ملی است. این گونه از قهرمانان به عنوان نقطۀ کانونی مقایسه با زمان حاضر و با "دیگرقابل توجه" در چارچوب یک نوسازی تدریجی از تاریخ قومی به خدمت گرفته می شوند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> این کوشش برای ارتقاء هویت آزربايجانی به اثبات پلورالیزم (چندگانگی) در ایران کمک می کند، پلورالیزمی که عمیقاً ریشه دار است اگرچه در آشکارسازی ظهورسیاسی اش آهسته عمل می کند.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> در یک سطح معرفت شناختی، این تحولات ما را به درنظر داشتن جنبشهای قومی امروز و به ویژه جنبش آزربايجانی به عنوان یک نمونه از جنبشهای اجتماعی متعدد که درایران اتفاق می افتند راهنمایی می کند. جنبشهای اجتماعی موجودیتهایی هستند که به وسیله روابطشان با حکومت تعریف می شوند. به عنوان موجودیتهایی که با عملکردشان تعریف میشوند، آنها در توانایی اتخاذ و تغییر ایدئولوژی واستراتژیشان، مطابق با طبیعت روابطشان با حکومت، از خود انعطاف نشان میدهند. به سبب پیدایش در درون شکافهای توسعه یافته میان مراکز اداره کننده حکومتی و محیط پیرامون، آنها متولد کشمکش و ناسازگاری هستند و بنابر این باید بر اساس طبیعت دینامیکشان در نظر گرفته شوند. این نکته ما را به تعریف سیدنی تارو از جنبشهای اجتماعی می رساند که به زبان دینامیک به صورت مطالبات دسته جمعی توسط مردم با اهداف مشترک و انسجام در تعاملات حمایت شده با نخبگان، مخالفان و اولیاء امور" توصیف شده است. با این تعریف نه تنها باید وجود سطوح مختلف تعامل را تأیید کنیم، در عین حال باید از در نظر گرفتن درخواستهای قومی به صورت یک مطالبۀ ساده از حکومت مرکزی دوری کنیم. اگر ما می خواهیم یک جنبش قومی مانند آنچه که در آزربايجان ایران در جریان است را درک کنیم، باید روی عناصر پیچیده ای که انعطاف آن را به اثبات میرسانند و روی سطوح مختلف که این جنبش در آنها باعوامل دیگر در تعامل است، تمرکز کنیم. انعطاف ممکن است ما را به تحلیل گروههای قومی بر حسب انفصال راهنمایی کند؛ در حالی که تحلیل مبتنی بر پیوستگی بدون شک واردتر است. به عنوان آلترناتیو دیگر، مفهوم "رقابت درون اداری" آنتونی دی اسمیت در اثبات اینکه گروههای قومی تنها اولیاء امور را مورد مطالبه قرار نمی دهند بلکه همچنین نخبگان را هم مورد سؤال قرارمی دهند بسیارمفید است.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> با درنظرگرفتن سطوح مختلف فعل و انفعالات، رقابت میان نخبگان و فعالان فرهنگی قومی به آسانی در ایران قابل مشاهده است.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">می توان نتیجه گرفت که مفهوم قومیت در طی نیمۀ دوم قرن گذشته، تغییرعمده یافته است. استفاده مجدد از مفاهیم علمی قومشناسی که برای توصیف ایران در قرن بیستم استفاده شده است، غیر ممکن است. همچنین نمی توان از مسأله قومی توسط یاد کردن از یک ملت-دولت مدرن که در آن گروههای قومی محو شده اند، اجتناب کرد. مدرنیزاسیون سریع ایران وابستگی های قومی را به صورت یک تعامل میان حکومت و افراد نابود کرده است. اما این نابودی به این معنی نیست که قومیت مسأله ای باشد که فقط توجه تاریخدانان را جلب می کند. این مدرنیزاسیون همچنین یک فرآیند بازسازی است که عمیقاً بر گروههای قومی تأثیر گذارده است. امروز آنها دیگرعناصر سُنت نیستند؛ آنها عناصر مدرنیته شده اند که خاستگاههای متعدد جامعۀ ایرانی و بلند همتی بازیگران سیاسی جدید برای بسیج عموم با نظر به موضوعات فرهنگی را نمایان میسازند. مسألۀ قومی یکی از تمایلات عمده جامعۀ ایرانی را تأیید می کند: توسعۀ یک پلورالیزم درونزا، یک عنصر کلیدی از یک مدرنیتۀ جدید؛ این پلورالیزم درونزا یک واقعیت است اگرچه هنوز صرفاً مطالبۀ جامعه ای است که در آن بیان ایده های مختلف ونظرات متفاوت با نظرات حکومت ممکن باشد.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">1- این به معنی آن است که بیش از50 %جمعیت در شهر زندگی کنند. پاورقی</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">2- یعنی بیش از50 %جمعیت باسواد بودند. پاورقی</span></div><div><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">http://yolumuz.blogspot.com/2005/07/blog-post.html</span></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-2794226888695540952?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-87818442880316075762011-01-20T23:03:00.000-08:002011-01-20T23:03:28.420-08:00دوره جاهانشاه-جان بگيم خاتين قاراقويونلو، دوره ممتاز هنر معماري و تزئيني توركي و آزربايجاني<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div dir="rtl" style="text-align: right;"></div><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://1.bp.blogspot.com/_E03s2-06Bfo/TTkvPvwCrJI/AAAAAAAABr0/SuPPXpj0l1U/s1600/Qaraqoyunlu.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" height="320" src="http://1.bp.blogspot.com/_E03s2-06Bfo/TTkvPvwCrJI/AAAAAAAABr0/SuPPXpj0l1U/s320/Qaraqoyunlu.jpg" width="224" /></a></div><div dir="rtl" style="text-align: right;">فعاليتهاي عمراني در دوره قاراقويونلوها بسيار چشمگير بوده است. حكمرانان قاراقويونلو در بسياري از شهرها و مخصوصا در تبريز پايتخت دولت تركي قاراقويونلو مساجد، مدرسه ها، بيمارستانها و پلهاي متعدد ساخته اند. قاراقويونلوها در تاريخ مدنيت و عمران و آبادي و شكوفائي مناطق قفقاز، عراق، آنادولو و آزربايجان نقش برجسته اي بازي نموده اند و خدمات آنها در ايجاد مراكز و تاسيسات تجاري و سياسي همواره مورد تاييد و تقليد سلسله هاي بعدي قرار گرفته است. بويژه شخص جهانشاه كه به جنبه هاي هنري معماري و شهرسازي علاقه مند بود، در راه عمران و آباداي شهرها فعاليت بسياري كرده و در امر احداث و ايجاد مراكز و مجتمعهاي علمي، فرهنگي، تجارتي، صنعتي و هنري اهتمام جدي داشته است. وي در بعضي از ايالات و ولايتهاي آزربايجان مدارس و مساجدي را ساخته كه از بزرگترين مدارس و مساجد عصر خود بوده اند. از جمله مجتمع محتشم مظفريه تبريز كه در زمان خود مركز علم و ادبيات بوده است. در دوره ٣٢ ساله حاكميت جهانشاه شهرهاي بزرگ آزربايجان مانند نخجوان، گنجه و مخصوصا تبريز، به لحاظ شهرسازي، عمران و معماري شكوفا شده اند. از بناهاي دوران جهان شاه قراقويونلو كه تا به امروز باقي مانده و شناخته شده است گؤي مسجيد (مسجد كبود) و مدرسه آن در تبريز-آزربايجان، مدرسه و عمارت همسرش بيگوم خاتون در تبريز-آزربايجان، اولو جاميع در وان-تركيه، و مسجد جمعه و درب امام در اصفهان-فارسستان را مي توان نام برد. (از ديگر آثار و ابنيه ي بجاي مانده از خاتين جان بيگم در قلمرو قاراقويونلو، مدرسه جان بيگم در ري، مسجد سلطان جان در ارزروم و مدرسه حوزوي خير النسا در قم است).</div><div dir="rtl" style="text-align: right;"> يكي از آثار برجاي مانده از دوره جهانشاه، بناي مشهور تاريخي درب امام اصفهان (آرامگاه امامزاده ابراهيم بطحا و زين العابدين) در اصفهان-فارسستان است. كتيبه درب امام اصفهان، تاريخ ٨٥٧ را كه جهانشاه امير عراق عجم بود نشان ميدهد. اين بنا كه سر در اصلي آن به نام امير زاده جهان شاه است در زمره ابنيه تاريخي و نفيس دوران توركمانان قاراقويونلو و قرن نهم هجري به شمار مي رود. از ديگر آثار دوره سلطنت سلطان جهان شاه قراقويونلو، مسجد ميدان شهر كاشان-فارسستان است. اين جامع تاريخي مهم كه به نام مسجد عمادي هم خوانده مي شود نمونه ممتازي از هنر معماري و تزئيني دوران دولت توركي آزربايجاني قاراقويونلو و نيمه دوم قرن نهم هجري (١٤٦٣ ميلادي) ميباشد.</div><div dir="rtl" style="text-align: right;"> جان بگيم خاتين قاراقويونلو</div><div dir="rtl" style="text-align: right;"> جان بيگم شاهزاده دولت توركي آزربايجاني قاراقويونلو و رئيس اتحاديه ايلي قاراقويونلو در آزربايجان، عراق و ايران، از خاتونهاي صاحب نام سلسله تركي آزربايجاني قاراقويونلو و همسر جهانشاه است. جان بيگم خاتون داراي سوابق سياسي بسيار است. او در زندگي سياسي همسرش جاهانشاه و پسرش پيربوداق و حتي فرزندان همسرش، از جمله حسنعلي ميرزا نقش مؤثري داشت. جان بيگم پس از مرگ همسرش جاهانشاه (١٤٦٧-١٤٣٥) نيز در سرنوشت سياسي اين خاندان و تعيين جانشين براي ادامه حكومت قاراقويونلوها دخالت مينمود و تا تصاحب تخت توسط حسن علي بر دولت آزربايجاني قاراقويونلو حكم راند.</div><div dir="rtl" style="text-align: right;"> جان بيگم از درايتها و مهارتهايي برخوردار بوده است كه جهانشاه و پيربوداق به استفاده از همكاريهاي او تمايل نشان ميدادند. اين مطلب از مشورتهاي پيربوداق با مادرش نيز آشكار ميشود. پيربوداق، فرزند جاهانشاه، از جان بيگم خاتون بود. او از شجاعترين فرزندان جاهانشاه محسوب ميشد. زماني كه پيربوداق از جانب پدر مأمور فتح كرمان شد، مادرش جان بيگم او را در اين لشكركشي همراهي ميكرد. طهراني مينويسد: «به اشارت والده، كرمان را به برادرش ابويوسف ميرزا ارزاني داشت و به شيراز توجه نمود.» پيربوداق پس از غلبه بر فارس، حكومت آن را برعهده گرفت.</div><div dir="rtl" style="text-align: right;"> نقش سياسي جان بيگم خاتون در فرونشاندن شورش حسنعلي ميرزا، فرزند همسرش جاهانشاه، از نقاط قوّت سياسي او محسوب ميشود. اين كار به فرجامي نسبتاً خوش خاتمه يافت. حسنعلي ميرزا چندين سال به علت بدگماني پدر در قلعه «قهقهه» ماكو گرفتار بود. او در سال 863 هـ از غيبت پدر، كه مشغول جنگ در خراسان بود، سود جست و با همراهي گروهي از توركمانان و مردم تبريز، عليه پدر قيام نمود. جاهانشاه مجبور شد بلافاصله كار خراسان را تمام كند و با تيموريان مصالحه نمايد و براي خواباندن غائله پسر، به آزربايجان بازگردد. تبريز در محاصره بود كه «حسنعلي به حرم پدر ملتجي گشت و بيگم را، كه مادر ساير فرزندان جاهانشاه ميرزا بود، ... وسيله نجات ساخت.» با وساطت جان بيگم خاتون، حسنعلي ميرزا مورد عفو قرار گرفت. اقامت حسنعلي ميرزا در دربار براي جاهانشاه، كه نسبت به پسر بدگمان شده بود، گران ميآمد. به همين دليل، او را به حكومت بغداد منصوب كرد.</div><div dir="rtl" style="text-align: right;">جان بيگم خاتون در قضيه قيام پيربوداق نيز واسطه قرار گرفت. پيربوداق پس از بازگشت از لشكركشي خراسان، عليه پدر در شيراز قيام كرد. مورّخان علت آن را صلح جاهانشاه با ابوسعيد تيموري ميدانند كه پيربوداق آن را دليلي بر ضعف پدر مي دانست. برخي مورّخان نيز علت آن را اقدام جاهانشاه در انتخاب فردي به غير از او به جانشيني ميدانند. «آخرالامر، والده پيربوداق، حرم محترم ميرزا جاهانشاه، بعد از آمد و شد بسيار، قرار بدان داد كه ميرزا پير بوداق با اتباع و اشياء و اولاد و اموال به جانب دارالسلام بغداد رفته، از شيراز دست باز دارد.» پيربوداق در بغداد، قيام خود را عليه پدر ادامه داد. جاهانشاه براي خلاصي از مشكلات داخلي ناشي از قيام پسران، با دادن حكومت بغداد به حسنعلي ميرزا، دو برادر را در مقابل هم قرار داد. جان بيگم خاتون، مادر پيربوداق، مأمور شد حسنعلي ميرزا را تا بغداد همراهي نمايد. مأموريت ديگر خاتون اين بود كه به كار پيربوداق نيز رسيدگي نمايد. احتمالاً اين خواسته خاتون بود كه بدان وسيله، فرزند را ملاقات و او را به مصالحه دعوت نموده، از مقابله با پدر برحذر دارد. بغداديان، كه در جريان اصل واقعه قرار گرفته بودند، به جان بيگم خاتون اجازه ورود به بغداد را ندادند. حسنعلي مجبور شد به شام رود و به آققويونلوها پناه برد. جان بيگم نيز بازگشت. او در راه بازگشت، گروهي از عشاير «قارااولوس» را، كه قريب پنجاه هزار خانوار ميشدند، با خود به حوالي آزربايجان كوچاند. اين افراد بعدها از همراهان و ياران جان بيگم خاتون شدند. پيربوداق در ادامه قيامش، با مشعشعيان همراه شد و به درخواست پناهندگي برادرش حسنعلي ميرزا پاسخ مثبت داد. سپاه جاهانشاه متوجه بغداد شدند و پس از محاصرهاي طولاني در سال 870 هـ پيربوداق شكست خورد و تسليم شد و به سعايت برادرش، محمّدي، به قتل رسيد.</div><div dir="rtl" style="text-align: right;"> جان بيگم خاتون عليرغم كشته شدن پسرش، پيربوداق، همچنان در مسائل سياسي فعّال بود. پس از مرگ جاهانشاه، حركتهايي از جانب دختران اسكندر ميرزا، آرايش خاتون و شاهسراي خاتون، براي انتخاب امير قاراقويونلوها صورت گرفت. آنان سعي كردند با اهداي پول و سيم و زر از خزانه شهر تبريز، سپاهيان را به كمك و همراهي خود دعوت كنند و حسنعلي ميرزا برادرشان را به تخت سلطنت بنشانند. به گفته طهراني، «خزانه، كه در شهر بود، از نقود و اجناس بين سپاهيان قسمت نمودند. آرايش بيگم زيورهاي زنانه به آلات رزم مبدّل ساخت، معجر مغفر گردانيد و سپر را چون نقاب بر سر كشيد و آينه خودبين را، كه با او برابري ميكرد، شمشير دو روي ساخت و بر روي دشمن كشيد و با كمان، كه پياپي بر ابروي محبوبان دعوي مبارزه داشت، چنان تيري بر سينه زد كه از پشت او برون جست و سنان را، كه با مژگان خوبان دم از خونريزي ميزد، بر سر چوب نيزهاش كرد و چون عرصه را از شير مردان خالي ديد، طرح بنيان سلطنت انداخت.» آنان به نام برادرشان، حسنعلي ميرزا، كه اهل سياست و تدبير نبود، سكه زدند و خطبه خواندند. اين خبر به جان بيگم رسيد. او بلافاصله دست به كار شد؛ زيرا نميخواست حكومت قاراقويونلوها در خاندان اسكندر ميرزا استمرار يابد و چون پيربوداق كشته شده بود، براي پسر ديگرش ابوالقاسم ميرزا، سعي در سركوب اسكندريان نمود. او با دختران جاهانشاهيه و با ياري گرفتن از شاهزادگان و طرفداران خود از قبيله «قارااولوس» به مقابله با دختران اسكندر ميرزا برخاست، در مراغه مستقر شد و سپاه را به تبريز فرستاد. اين رويارويي به نفع سپاه جان بيگم خاتون خاتمه يافت و دختران اسكندر ميرزا به اسارت درآمدند، ولي طرفداران حسنعلي ميرزا از فرصت به دست آمده استفاده كردند و پيروزي نهايي را از آن حسنعلي ميرزا ساختند. حسنعلي ميرزا به حكومت قاراقويونلوها رسيد و در تصفيههاي سياسي، جان بيگم خاتون را، كه بارها جان او را از مرگ نجات داده بود، به قتل رساند.</div><div dir="rtl" style="text-align: right;"> جان بيگم خاتون علاوه بر اقدامات سياسي، در امور فرهنگي نيز پيش قدم بود. او به گواه مورّخان، زني «صالحه و عفيفه و خيّر بوده است.». از جمله خدمات ارزنده او بناي مسجد و خانقاه مظفّريه با الهام از لقب جاهانشاه قاراقويونلو، ابوالمظفّر در تبريز است كه امروزه به «گؤي مسجد» معروف است. وجه تسميه اين نامگذاري استفاده از كاشيكاري فيروزهاي در بناي مسجد است. جان بيگم خاتون بناي مسجد را در سال 870 هـ آغاز نمود. ابنالكربلائي ضمن توصيف آثار دوره جاهانشاه، اشاره دارد كه «در درآمد تبريز به جانب شرق، كه «خيابان» گويند، عمارتي است در كمال لطافت و نكويي موسوم به «مظفّريه» از مآثر ابوالمظفّر جاهانشاه پادشاه بن قارايوسف بن توره ميش بن بايرام خواجه توركمان، و اين طبقه را «قاراقويونلو» و «باراني» نيز گويند. گويا اين عمارت به سعي و اهتمام حرم محترم وي خاتون جان بيگم ـ انارالله برهانهاـ بنا شده . مشارٌاليها بسيار بسيار خيّره و صالحه و غفيفه بوده در همان بقعه مدفون است و ميرزا جاهانشاه، كه «حقيقي» تخلّص كرده و پادشاه عظيمالشأن بود، در دوازدهم شهر ربيعالثاني و سبعين و ثمانمائه به دست حسن پادشاه كشته گشت، با اكثر اولاد در آن مقبره مدفونند، هر چند اثري از آنان پيدا نيست.» ابنالكربلائي در تأكيد بر بناي ساختمان با نظر و همّت جان بيگم خاتون، اشاره ديگري دارد با اين مضمون: «حرم محترم جاهانشاه بيگم ـ انارالله برهانهاـ اراده ساختن عمارت مظفرّيه نموده و در واقعه ديده كه بناي آن عمارت را شخصي از اولياي آن زمان نهاد. جميع اعزه، كه در آن زمان بودند، همه را حاضر كردند. بيگم در جايي مستور نشسته، ملاحظه ايشان مينمود. چون نظرش به خواجه علي افتاد، فرمود كه آن شخصي كه من در واقعه ديدم، همين است. بنابر آن، بناي آن عمارت وي نهاد. سر درِ مسجد به نام حضرت علي (ع) و فرزندان ايشان زينت يافته و در آن نامي از خلفاي راشدين برده نشده است. «مسجد كبود تبريز، نخستين معبد مزيّن و منقّشي است كه نامي از خلفاي راشدين در آن نيامده است و عبارت «علي ولي الله» و اسامي حسنين به اشكال مختلف زينتبخش ديوارها و طاقهاي آن گرديده است</div><div dir="rtl" style="text-align: right;">گؤي مچيد</div><div dir="rtl" style="text-align: right;">يكي از آثار تاريخي بسيار مهم و باشكوهي كه به امر جهانشاه در ايّام پادشاهيش به سال ١٤٥٦ در تبريز پايتخت آزربايجان ساخته شد، گؤي مچيد-مسجيد (مسجد كبود) است. [نام اين بنا گؤي مسجيد - گؤي مچيد است و مي بايست از تغيير نام آن به فارسي و مسجد كبود ناميدنش اكيدا خودداري كرد]. گفته شده است كه ساخت گؤي مسجيد به خواست جان بيگم خاتون زن جهانشاه و با نظارت عزالدين قاپيچي (قاپوچي) آغاز شده و به همت جان بيگم خاتون پايان يافته است. در كتابهاي تاريخي، اين بناي باشكوه و مسجد بسيار زيبا، كه يكي از مشهورترين آثار معماري عصر خود بشمار مي رفته را «عمارت مظفريه» (به يادبود القاب جهانشاه "مظفّرالدّين"، "ابوالمظفّر") خوانده اند. با كشته شدن جهانشاه در جنگ با اوزون حسن باييندير خاقان دولت تركي آزربايجاني آق قويونلو، كار توسعه، مرمت و تكميل مسجد و مجموعه آن توقف شد، اما و در زمان حكومت سلطان يعقوب جانشين اوزون حسن توسط صالحه خاتون دختر جهانشاه ادامه يافت. اين مسجد امروز با وجود صدمههاي فراواني که در اثر زلزلههاي متعدد در آن رخ داده، هنوز استوار برجاي مانده است.</div><div dir="rtl" style="text-align: right;">گؤي مسجيد تبريز كه به فيروزه اسلام ملقب شده و در زمره مساجد بسيار مهم و مشهور تاريخي آزربايجان است، داراي شهرتي جهاني بوده و يکي از زيباترين ابنيّه هاي تاريخي مربوط به قرن پانزدهم بحساب مي رود. اين مسجد در منطقه تاريخي و قديمي تبريز واقع شده و به مناسبت كاشيكاري معرق كبود رنگ به نام گؤي مسجيد خوانده مي شود. گؤي مسجيد نمونه اي است از ذوق و سليقه مردم آزربايجان. اين جامع تاريخي حاوي گنجينه اي از هنر معرق كاري بوده و داراي كاشيهائي به درجه اي غيرعادي زيبا و براق، صرفا به رنگ لاجوردي و اكثرا از قطعات شش ضلعي مي باشد كه در معماري آزربايجان بي همتا است. گنبد فيروزه گون آجري بزرگ و بسيار معروف گؤي مسجيد يكي از بزرگترين ساخته هاي آجري معماران اسلامي قرن نهم هجري قمري (870 هٌ ق) است و ادامه معماري عصر ايلخاني (جلايري) به شمار مي آيد. اين گنبد است كه گؤي مسجيد را به فيروزه اسلام مشهور ساخته است. خطوط متنوع كوفي، ثلث، نسخ، نستعليق بكار رفته در اين مسجد و طرحهاي دل انگيز اسليمي و تركي با رنگهايي كه در زيبايي به سرحد اعجاز مي رسند اثر خطاط و هنرمند مشهور قرن نهم هجري قمري نعمت الله بن محمد البواب است. تمام سطح سقف اين مسجد زرنگار (نقاشي با آب طلا) است و كف شبستانهاي باشكوه آن به احتمال قوي مرمرين بوده است. از آثار بر جاي مانده مسجد ميتوان حدس زد كه گؤي مسجيد در زمان خود در نهايت زيبايي و لطافت بوده و از نظر نوع كاشيكاري و فراواني آن، در روزگار خود و تا پيش از بناهاي تاريخي دوره صفوي در اصفهان، منحصر به فرد بوده است. هنرمندان سازنده مسجد با بكارگيري كاشي هاي لاجوردي، فيروزه اي، سياه و سفيد و با شيوه معرق كه والاترين شيوه كاشيكاري در جهان اسلام است و با در اختيار داشتن طرحهاي متنوع اسليمي بسيار ظريف، اثري را خلق كرده اند كه به گواهي كارشناسان در هيچ نقطهاي از دنياي اسلام اين همه ظرافت و ذوق و سليقه يكجا و در كنار هم پديد نيامده است. تزيينات هنري، كاشيكاري، اسلوب ساختمان، طاق بندي و معماري بسيار جالب گؤي مسجيد در عداد نفايس ارزنده تاريخ معماري و هنر دوران اسلامي آزربايجان و از برجسته ترين آثار معماري تركي، آزربايجاني و اسلامي به شمار ميرود. جهانشاه آرامگاه خانوادگي خود را در بخش جنوبي مسجد در انتهاي شبستان كوچك در داخل سرداب قرار داده است كه از نظر بافت ساختماني و معماري پيوندي ناگسستني با مسجد دارد. بناي اصلي ساختمان مسجد، داراي صحن وسيعي است كه در آن مجموعهاي از بناهاي مدرسه، حمام، خانقاه و كتابخانه ساخته شده است.</div><div dir="rtl" style="text-align: right;">پس از اشغال شهر تبريز توسط سلطان سليم اول پادشاه عثماني، در جنگ با شاه اسماعيل صفوي، گؤي مسجيد در اختيار تركان عثماني قرار گرفت. پس از اين ماجرا در سال ١٥١٤، قاليهاي گؤي مسجيد به رسم غنيمت به استانبول برده شدند و دو قطعه از اين فرشها توسط سلطان سليم اول به مسجد قاضي حسين پاشا در تاشليجا واقع در هرزگوين اهدا گرديد كه امروز نيز در اين محل نگاهداري مي شوند. عده اي نيز معتقدند فرشهاي موجود در مسجد قاضي پاشا در جمهوري بوسنا هرزگوين توسط صالحه خانم دختر جهانشاه تورکمان (قره قويونلو) به مناسبت افتتاح و بهرهبرداري از مسجد در سال ١٤٦٥ ميلادي به اين مکان اهدا شده اند</div><div dir="rtl" style="text-align: right;">محقق: مئهران باهارلی </div><div dir="rtl" style="text-align: right;">sozumuz.blogspot.com</div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-8781844288031607576?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-17533075426579818112011-01-19T22:20:00.000-08:002011-01-19T22:20:45.975-08:00چهارده مشخصه ی فاشيسم<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><table cellpadding="0" cellspacing="0" class="tr-caption-container" style="float: right; margin-left: 1em; text-align: right;"><tbody><tr><td style="text-align: center;"><a href="http://4.bp.blogspot.com/_E03s2-06Bfo/TTfSjl1pVsI/AAAAAAAABq8/j8OKDCf_J_8/s1600/%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B3%25D9%2585.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; margin-bottom: 1em; margin-left: auto; margin-right: auto;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"><img border="0" height="70" src="http://4.bp.blogspot.com/_E03s2-06Bfo/TTfSjl1pVsI/AAAAAAAABq8/j8OKDCf_J_8/s400/%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B3%25D9%2585.jpg" width="400" /></span></a></td></tr><tr><td class="tr-caption" style="text-align: center;"></td><td class="tr-caption" style="text-align: center;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">ا</span><span class="Apple-style-span" style="font-size: small;"><span class="Apple-style-span" style="font-size: 13px;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">ز راست نمادهای احزاب پان ایرانیست ، سوسیالیست ملی کارگران ایران ( سومکا ) ، حزب نازی آلمان</span></span></span></td><td class="tr-caption" style="text-align: center;"><span class="Apple-style-span" style="font-size: small;"><span class="Apple-style-span" style="font-size: 13px;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> </span></span></span></td></tr></tbody></table><div dir="rtl" style="text-align: right;"></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">مطالب زير برگرفته از مقاله دکتر لاورنس بريت با عنوان "کسی اينجا فاشيسته؟" که در مجله "فری انکوری" (جستار آزاد) در بهار 2003 چاپ شده، می باشد</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">ايشان بر اساس تحقيق روی نظامهای تحت رهبری هيتلر (آلمان)، موسيلينی )ايتاليا)، فرانکو (اسپانيا)، سوهارتو (اندونزی) و حکومتهای بعضی ازکشورهای آمريکای لاتين، به 14 مشخصه مشترک تعريف کننده ی اين حکومتها میرسد</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">اين چهارده مشخصه بشرح زير است:</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">1- ملی گرايی، پررنگ، نمادين و هميشگی</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">- Powerful and Continuing Nationalism – <a href="http://urmudailyphoto.blogspot.com/2011/01/urmia-city-and-at-night-panorama.html">Fascist</a> regimes tend to make constant use of patriotic mottos,slogans, symbols, songs, and other paraphernalia.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">Flags are seen everywhere, as are flag symbols on clothing and in public displays.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"><br /></span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">از راست نمادهای احزاب پان ایرانیست ، سوسیالیست ملی کارگران ایران ( سومکا ) ، حزب نازی آلمان</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> 2-تحقير و چشمپوشی از حقوق بشر</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">- Disdain for the Recognition of Human Rights</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">-Because of fear of enemies and the need for security, the people in fascist regimes are persuaded that human rights can be ignored in certain cases because of "need." The people tend to look the other way or even approve of torture, summary executions, assassinations, long incarcerations of prisoners, etc.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> 3- تاکيد بر دشمن (داخلی/خارجی) عاملی برای اتحاد دادن</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> - Identification of Enemies/Scapegoats as a Unifying</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">Cause - The people are rallied into a unifying patriotic frenzy over the need to eliminate a perceived common threat or foe: racial , ethnic or religious minorities; liberals; communists; socialists, terrorists, etc.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">4- برتری و تسلط نيروهای نظامی</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">- Supremacy of the Military</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> - Even when there are widespread domestic problems, the<a href="http://oururmiye.blogspot.com/2011/01/urmiye-golunu-grgin-durumu.html"> military</a> is given a disproportionate amount of government funding, and the domestic agenda is neglected. Soldiers and military service are glamorized.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">5- شيوع تبعيض جنسيتی</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">- Rampant Sexism</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">- The governments of fascist nations tend to be almost exclusively male-dominated. Under fascist regimes, traditional gender roles are made more rigid. Opposition to abortion is high, as is homophobia and anti-gay legislation and national policy.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> 6- رسانه عمومی تحت کنترل حاکميت</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">- Controlled Mass Media</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> - Sometimes to media is directly controlled by the <a href="http://lake-urmia.blogspot.com/2011/01/70.html">government</a>, but in other cases, the media is indirectly controlled by government regulation, or sympathetic media spokespeople and executives. Censorship, especially in war time, is very common.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> 7- حساسيت شديد در مورد امنيت ملی</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">- Obsession with National Security</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">- Fear is used as a motivational tool by the government over the masses.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> 8- درهمپيچيدگی دين با حکومت</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> - Religion and Government are Intertwined</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> -Governments in fascist nations tend to use the most common religion in the nation as a tool to manipulate public opinion. Religious rhetoric and terminology is common from government leaders, even when the major tenets of the religion are diametrically opposed to the government's policies or actions.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> 9- حمايت از نيروهای صنعتی-تجاری وابسته</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">- Corporate Power is Protected</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">- The industrial and business aristocracy of a fascist nation often are the ones who put the government leaders into</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">power, creating a mutually beneficial business/government relationship and power elite.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> 10- سرکوب نيروی کار (تشکلهای کارگری، کارمندی، اصناف و ...)</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">- Labor Power is Suppressed</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">- Because the organizing power of labor is the only real threat to a fascist government, labor unions are either eliminated entirely, or are severely suppressed .</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> 11- تحقير روشنفکری و هنر</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">- Disdain for Intellectuals and the Arts</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">- Fascist nations tend to promote and tolerate open hostility to higher education, and academia. It is not uncommon for professors and other academics to be censored or even arrested. Free expression in the arts is openly attacked, and governments often refuse to fund the arts.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">12- وسواس و حساسيت در مورد جرائم و مجازات</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">-Obsession with Crime and Punishment</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> - Under fascist regimes, the police are given almost limitless power to enforce laws. The people are often willing to overlook police abuses and even forego civil liberties in the name of patriotism. There is often a national police force with virtually unlimited power in fascist nations.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> 13- شيوع فساد و فاميلبازی</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">- Rampant Cronyism and Corruption</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">- Fascist regimes almost always are governed by groups of friends and associates who appoint each other to government positions and use governmental power and authority to protect their friends from accountability. It is not uncommon in fascist regimes for national resources and even treasures to be appropriated or even outright stolen by government leaders.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"> 14- انتخابات دروغين</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">- Fraudulent Elections</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">- Sometimes elections in fascist nations are a complete sham. Other times elections are manipulated by smear campaigns against or even assassination of opposition candidates, use of legislation to control voting numbers or political district boundaries, and manipulation of the media. Fascist nations also typically use their judiciaries to manipulate or control elections.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><br /></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">From, Fascism Anyone?, Lawrence Britt, Free Inquiry, Spring 2003, page 20.</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">منبع:</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">صفحه کانون دمکراسی آزربایجان در سایت فیسبوک</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><a href="http://www.facebook.com/azdemokrasi"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">http://www.facebook.com/azdemokrasi</span></a></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4495165703903213122-1753307542657981811?l=urmiye-tr.blogspot.com' alt='' /></div>Umid Urmuluhttp://www.blogger.com/profile/02616126087625156215noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4495165703903213122.post-34098522646801773562011-01-15T06:44:00.000-08:002011-01-15T06:44:46.876-08:00قتل عام مسلمانان در دو سوی ارس/ مقاومت مردم خوی - زنده یاد دکتر صمد سرداری نیا<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on"><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://3.bp.blogspot.com/_E03s2-06Bfo/TTGx2GPo1PI/AAAAAAAABpM/HWlfr3QrJhE/s1600/%25D9%2582%25D8%25AA%25D9%2584+%25D8%25B9%25D8%25A7%25D9%2585+%25D9%2585%25D8%25B3%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2586+%25D8%25AF%25D8%25B1+%25D8%25AF%25D9%2588+%25D8%25B3%25D9%2588%25DB%258C+%25D8%25A7%25D8%25B1%25D8%25B3.jpg" imageanchor="1" style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;"><img border="0" height="320" src="http://3.bp.blogspot.com/_E03s2-06Bfo/TTGx2GPo1PI/AAAAAAAABpM/HWlfr3QrJhE/s320/%25D9%2582%25D8%25AA%25D9%2584+%25D8%25B9%25D8%25A7%25D9%2585+%25D9%2585%25D8%25B3%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2586+%25D8%25AF%25D8%25B1+%25D8%25AF%25D9%2588+%25D8%25B3%25D9%2588%25DB%258C+%25D8%25A7%25D8%25B1%25D8%25B3.jpg" width="224" /></span></a></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">پساز نسل كشی مردم مسلمان ایروان توسط داشناك ها در ژانویه 1918 و تشكیل جمهوری ارمنستان در28 مه 1918 / هفتم خرداد 1297 شمسی بر روی پیكرهای به خون خفته شهدای ایروان، داشناك ها لازم می بینند برای ایجاد ارمنستان بزرگ، محور وان، ایروان و نخجوان را به همدیگر وصل كرده و نیروهای خود را به هم ارتباط دهند. بنابراین تصمیم می گیرند كه به هر قیمتی شده خوی را تصرف كنند. ...»</span></div><div dir="rtl" style="text-align: right;"><span class="Apple-style-span" style="font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;">»پایداری مردانه مردم خوی در برابر افراد ژنرال آ