اکدیان

اکدیان

یکی دیگر از اقوامی که مدتها پیش از ورود آریائیان در این منطقه تمدنی پدید آورده اند اکدیان هستند. تمدن درخشان و شهرهای بزرگی که توسط سومریان و ایلامیان در عراق و خوزستان پدید آمد، نظر اقوام سامی را که در غرب، جنوب و تا اندازه ای شمال صحرای عربستان می زیستند جلب نموده و به تدریج آنان را به سوی سرزمین بین النهرین کشاند و سامیان به مرور به یکی از دو قوم اصلی این سامان تبدیل شدند. آنان در حدود سالهای 2800 ق.م چنان نیرومند شده بودند که در برخی شهرهای سومری حائز اکثریت بوده و حکومت این شهرها را در دست داشتند. در سال مذکور شخصی به نام "مانیشتو" پاتسی(حاکم) اکد شد و با اتفاده از مقام و موقعیت خویش عنان حکومت را از دست سومریان خارج ساخته و سلسله سامی کیش را بوجود آورد. علی پاشا صالح درباره حاکمیت اکدیان در این دوره چنین می نویسد:

"قوم دیگری از نژاد سامی به نام اکدی درشمال آن سرزمین(عراق. م) و در حدود بغداد امروز زندگانی می کردند. نزدیک پنج هزار سال پیش اکدیان بر سومریان دست یافتند و پادشاه ایشان"سرگن" قلمرو خود را از مرز کرمانشاه تا شام و کرانه های دریای روم گسترش داد و سیصد سال دوران فرمانروایی اکدیان دوام داشت تا سومریان باز قدرت یافتند و شهر لاگاش را پایتخت خود قرار دادند و بجای زبان سامی که زبان اکدیان بود زبان سومری رسمی شد".(1) 

بدستور سارگون همه قوانین و نوشته هایی که به زبان سومری بود، به زبان سامی ترجمه شد. بعدها "آشوربانیپال" شاه آشور از این ترجمه ها نسخه برداری کرده به آشور برد و بدینسان آنها محفوظ ماندند.

انقراض سومریان

سومریان در اواخر دوران حاکمیت خویش نسبت نسبت به اقوام تابع خود ستم پیشه ساختند. این ستمگری ها، لشکرکشی هایی را ضروری می ساخت. این لشکرکشی ها نیز موجب هجوم ایلامیان شد. سرانجام ایلامیان یکی از شاهان سومر را به اسارت گرفته به شوش بردند. در 2280 ق.م "کوردنان خوندی" پادشاه ایلام شهر سومری "اور" را تصرف و غارت نمود و بدین ترتیب حاکمیت سومریان را منقرض ساخته و "ننه" ری النوع آنان را به عنوان غنیمت به ایلام برد. برای مدت 60 سال بصورت بخشی از سرزمین ایلام در آمد، لیکن در 2239 ق.م بار دیگر سلاله ای سومری قدرت را به دست گرفت. ولی این بار "ریم سین" شاه ایلام در 2115 ق.م بصورت نهایی حاکمیت سومریان را منقرض ساخت. ایلامیان در دوران استیلای خود ستمگریهای بسیار در حق سایر اقوام نمودند، که در نتیجه آن، دسته های مختلف اقوام سامی بسوی مغرب مهاجرت کرده و بعهدها دولتها و تمدنهای آشور، یهود، فینیقیه، و مصر را بوجود آوردند. احتمال داده می شود که مهاجرت حضرت ابراهیم از بابل به فلسطین در همین دوره و در ارتباط با ستمرگیهای ایلامیان صورت گرفته است. پس از شکست سال 2115 ق.م برخی از طوایف سومری به آسیای میانه بازگشتند و بقیه نیز در میان سامیان مسحیل شدند.

خدمات سومریان به تمدن بشری

سومریان خدمات بزرگی برای تمدن بشری انجام داده اند که از آن جمله می توان به مواردزیر اشاره نمود:

وضع قوانین و اداره جامعه بر اساس قوانین موضوعه

اختراع الفبا

دست آوردهای سومریان در رشته های گوناگون علوم و صنایعی که در سومر پدید امد و بعد از آن ملتی به ملتی انتقال یافت و تکمیل شد تا به درجه کنونی رسید. هر چه تحقیقات و کاوشهای باستانشناسی پیش می رود روشن می سازد که مصریان و یونانیان قدیم مبادی علم هیئت و طب و صنایع را از سومریها اقتباس کرده اند.(1)    

تقسیم شبانه روز به 24 ساعت، هر ساعت 60 دقیقه، و دقیقه به 60 ثانیه یادگار سومریان است.  

تقسیم دایره به 360 درجه یادگاری است که از سومریان بازمانده است.

کشف برخی فلزات من جمله آلومینیوم از اکتشافات 150-100 سال اخیر بشر به شمار می رود. امروزه دنیای علم بر این است که دانشمندان در گذشته از طریق الکترولیز موادی معین آلومینیوم بدست آورده اند، لذا دستیابی به این فلز را از موفقیت های مهم معاصر خود می شمارد. لیکن " باستانشناسان در یکی از گورهای باستانی در چین که متعلق به بیش از دو هزار سال پیش است اشیای بدست آورده اند که از آلومینیوم ساخته شده. ما می گوییم که این غیر ممکن است. هز کس می داند که تنها پس از دستیابی به سل الکترولیز استخراج آلومینیوم میسر شده است"(2)، لیکن دنیای علم که نمی خواهد وجود آلومینوم در چین دو هزار سال پیش قبول نماید در کمال بهت و حیرت بناچار می پذیرد که سه هزار سال پیش از آن در سومر "سل الکترولیز" و آلومینیوم وجود داشته است. اولجاس سلیمان در ادامه مطالب فوق چنین می نویسد: "و پس از رسیدن به چنین باور استواری، می توانیم سل الکترولیز را در سومر مشاهده کنیم، یعنی پنج هزار سال قبل از ابداع فرآیند الکترولیز"(3)   

1-همانجا

2- اولجاس،سلیمان،آزی یا، استانبول 1992، ص 179 

3- اولجاس،سلیمان،آزی یا، استانبول 1992، ص 179 

سومریان نخستین قانونگذاران تمدن بشری

چنانکه پیشتر اشاره نمودیم امروزه تقریباً همه متخصصان تاریخ باستان معتقداند که سومریان نخستین قانون گذاران تمدن بشری بوده اند و قوانین حمورابی نیز مدتها پس از قوانین سومری و براساس آن پدید آمده است، نظر علی پاشا صالح در این خصوص شایان توجه است وی می نویسد:

"مجمع القوانین حمورابی پس از ویرانی سومر از روی قوانین قدیم سومریها  عادات و رسوم آنها نوشته شد و بیشتر مندرجات آن مقتبس از مجموعه قوانینی است که دنگی(Dungi) پادشاه اور تدوین کرده بود. پادشاهان دودمان ایسن نیز به تدوین قانون پرداختند"(همان،صص 91-92) 

علی پاشا صالح از زبان محققین اروپایی چنین می نویسد: "سومریها نخستین ساکنان بابل بوده اند که از قدیم الایام به شهر نشینی خو گرفتند و به قوانین کشور خود گردن نهاندد. دلیل و مشتند این مدعی اسناد و مدارکی اسن که درباره ی برده فروشی و معاملات ارضی بدست آمده و مربوط به روزگاران بسیار دیرین آن سرزمین است"(همان،ص92)

نه تنها در قدیمی ترین ادوار تاریخی بلکه همواره در تمامی دورها، متناسب با مقتضیات زمانی قوانینی از سوی حکمرانان سومری تدوین یافته است. مثلاً کتیبه های اروکجینا(urukajina) پادشاه لاگاش(در حدود 2600 سال پیش از میلاد مسیح) حاک از کوششهای او در راه حفظ آداب و جلوگیری از تعدیات و اجحافات روحانیون و ماموران طماع دیوان و اخاذیهای ایشان از بینوایان است. سندی مربوط به تقریباً 2400 سال پیش از میلاد بدست آمده و حاکی از آن است که در لاگاش دادگاهی که خواسته بود حکم ضبط اموالی را صادر کند، تعطیل شده. پیشینه های دادرسی مربوط به سومین دودمان پادشاهان اور(در حدود 2200سال پیش از میلاد) مربوط به اختلافاتی است که بر سر معاملات و وراثت و هبه و طلاق وجود داشته است. مجموعه قوانینی که اندکی بعد پدید آمد "انا اتیشو" نامیده شده ومشتمل بر قوانین هفتگانه سومری درباره خانواده و مناسبات فرزند خوانده و پدر و مادر او و طلاق و برده است. بر سه لوحه ای که مربوط به حدود 2000 سال پیش از میلاد 25 ماده قانون به زبان سومری نوشته شده که شش ماده آن در روابط خانوادگی و سه ماده تقریباً منطبق با مجمع القوانین حمورابیست و در چهار ماده سخن از بردگیست. در مورد دیگر بحث از فرزند خوانوادگی و کیفر آزار دادن به زنان باردار و زیان رساندن گاوان به چراگاهها و مراقبت باغها و تکالیف همسایه و تهمتهای نارواست.(1)

به نظر دانشمندان اروپایی بطورکلی در بسیاری موراد این مقررات را با مجمع القوانین حمورابی مطابقت و مشابهتی است و این خود حاکی از آنست که مجموعه حمورابی زاده اندیشه حمورابی نبوده و درحقیقت گزیده ای از قوانین سومری است(2) 

مثالهای فوق تنها نمونه ای از قوانین سومری تا زمان حمورابی است. علاوه بر این حمورابی در تنظیم مجموعه قوانین خویش قوانین اکدی که متعلق به ادوار پیش از وی می باشند نیز بهره جسته است. از این قوانین اکدی می توان به مجموعه قوانین ائشنونا(3)اشاره نمود که دو قرن پیش از حمورابی برای پایتخت ناحیه ای میان اکد و ایلام ترتیب یافته است و از بسیاری جهات شبیه قوانین حمورابیست سه قسمت از چهار قسمت مجمع القوانین حمورابی ازمجموعه ائشنونا گرفته شده است.

1-پاشا صالح، علی، پیشین، صص 92-93

2-همان، ص 93

3-eshnunna

سومریان پدید آورنده گان نخستین تمدن عالی بشری

تا پبیش از قرن بیستم تارخ نگاران بطور کلی معتقد بودند که نخستین تمدن بشری در مصر و یونان بوجود آمده است. لیکن تحقیقات باستانشناسی و پژوهشهای علمی از اوایل قرن بیستم این ادعا را منسوخ کرد. اکنون بر اساس دلایل و مدارک متقن روشن شده است که نه تنها نخستین تمدن بشری در مصر بوجود نیامده، بلکه تمدن مصر، خود از تمدن سومر ماخوذ است.

پرووفسور"وولی" محقق نامی تاریخ باستان که از سوی دانشگاه پنسیلوانیا و موزه بریتانیا به عنوان رئیس هیات باستانشناسی در حفریات شهر "اور" حضور داشته است در کتابی که پس از این حفریات برشته ی تحریر درآورده بصورت قطعی اثبات نموده است که "تمدن این قوم(سومر.م) در بین النهرین دو هزار سال پیش از مصریها به اوج رسیده و فرضیه تقدم زمانی تمدن مصر را در هم شکسته و مردود دانسته است سومریها 3500 سال پیش از میلاد مراحل عالیه فرهنگ را پیموده و پیشرو مصر و آشور و آسیای صغیر و کرتو و یونان بود ه اند"(پاشا صالح،علی،پیشین،ص91)

نه تنها تمدن مصر و یونان برآمده از تمدن سومری است بلکه حتی مجموعه قوانین حمورابی- که وی تا سالهای اخیر به عنوان نخستین قانونگذار ذرتاریخ بشر مطرح بود- نیز چنانکه در زیر اشاره خواهیم نمود در واقع چیزی جز گزیده و مجملی از قوانین سومری نیست. تمدنهای مصر و یونان و همه مدنیت های کهن که با شرق میانه و نزدیک مربوط بوده اند تحت تاثیر تمدنهای سومر و ایلام باستان بوجود آمده اند.

لوپوانت از متخصصان تاریخ باستان می نویسد:

"اقوام بیابانگرد دیگری از نژاد سام در حدود 1800تا 1700 سال پیش از مسیحناحیه بابل را ترک گفتند و راه فلسطین و مصر را پیش گرفتند. تمدن عبری و تاریخ یهود و قانون آن قوم بوسیله تورات مضبوط است. مانند طوایف دیگر آن سرزمین عبریها مردمی بت پرست و بادیه نشین بودند.ابراهیم خلیل که ریاست آنها را داشت دو قرن پیش از حمورابی در کلده زندگانی  می کرد."      

در همان ایام اقوام دیگری به نام اتروسک Etrusques و سیکول(Sicules)بسوی غرب مهاجرت کردند و نخستین ساکنان ایتالیای مرکزی اتروسک ها بودند که شهرهایی بنا نهادند و تمدن ساکنان سواحل دریا ی اژه را(بین آسیای صغیرو یونان) درحوزه غربی پایه گذاری کردند. سیکولها در جنوب شبه جزیره ایتالیا و همچنین در جزیره سیسیلیا(صقلیه) اقامت کردند.

فنیقیها که در آن روزگاز مردمی دریانورد و مانند عبریها از نژاد سامی بودند و در شهرهای مستقلی مستقر شدند و در امتداد ساحل به بازرگانی پرداختند و به اختراعاتی توفیق یافتند. از جمله الفبایی ساختند که مورد استفاده یونانیان نیز قرار گرفت. قوم دیگری از کرت(اقریطش) برخاست و از سه هزار سال تا 1400 سال پیش از میلاد تاریخ درخشانتر و کهن تری در تجارت دارد(پاشا صالح، علی، پیشین ص 83-84)