خط سومریان

سنگ نبشته ها و گل نبشته ها و همه آثار مکتوبی که در نتیجه حفاریهای علمی توسط دانشمندان اروپایی و امریکائی در شهرهای سومری و ایلامی چون شوش، اور، نیپ پور بدست آمده و اکنون در موزه های آمریکا و اورپا نگهداری می شود همه به خط میخی اند. گرچه در بادی امرپیش از خط میخی الفبای دیگری نیز که شبیه خط هیروگلیف بود وجود داشته لیکن عمر آن زیاد نبوده است. به عقیده دانشمندان تاریخ نگار میخی را سومریان اختراع نموده اند. غالب اقوام منطقه در طول هزاران سال از این الفبا استفاده کرده اند. حتی داریوش سنگ نبشته خویش را به سه زبان، از جمله ایلامی و اکدی، با الفبای میخی نوشته است.

سومریان نخستین قانونگذاران تمدن بشری

چنانکه پیشتر اشاره نمودیم امروزه تقریباً همه متخصصان تاریخ باستان معتقداند که سومریان نخستین قانون گذاران تمدن بشری بوده اند و قوانین حمورابی نیز مدتها پس از قوانین سومری و براساس آن پدید آمده است، نظر علی پاشا صالح در این خصوص شایان توجه است وی می نویسد:

"مجمع القوانین حمورابی پس از ویرانی سومر از روی قوانین قدیم سومریها  عادات و رسوم آنها نوشته شد و بیشتر مندرجات آن مقتبس از مجموعه قوانینی است که دنگی(Dungi) پادشاه اور تدوین کرده بود. پادشاهان دودمان ایسن نیز به تدوین قانون پرداختند"(همان،صص 91-92) 

علی پاشا صالح از زبان محققین اروپایی چنین می نویسد: "سومریها نخستین ساکنان بابل بوده اند که از قدیم الایام به شهر نشینی خو گرفتند و به قوانین کشور خود گردن نهاندد. دلیل و مشتند این مدعی اسناد و مدارکی اسن که درباره ی برده فروشی و معاملات ارضی بدست آمده و مربوط به روزگاران بسیار دیرین آن سرزمین است"(همان،ص92)

نه تنها در قدیمی ترین ادوار تاریخی بلکه همواره در تمامی دورها، متناسب با مقتضیات زمانی قوانینی از سوی حکمرانان سومری تدوین یافته است. مثلاً کتیبه های اروکجینا(urukajina) پادشاه لاگاش(در حدود 2600 سال پیش از میلاد مسیح) حاک از کوششهای او در راه حفظ آداب و جلوگیری از تعدیات و اجحافات روحانیون و ماموران طماع دیوان و اخاذیهای ایشان از بینوایان است. سندی مربوط به تقریباً 2400 سال پیش از میلاد بدست آمده و حاکی از آن است که در لاگاش دادگاهی که خواسته بود حکم ضبط اموالی را صادر کند، تعطیل شده. پیشینه های دادرسی مربوط به سومین دودمان پادشاهان اور(در حدود 2200سال پیش از میلاد) مربوط به اختلافاتی است که بر سر معاملات و وراثت و هبه و طلاق وجود داشته است. مجموعه قوانینی که اندکی بعد پدید آمد "انا اتیشو" نامیده شده ومشتمل بر قوانین هفتگانه سومری درباره خانواده و مناسبات فرزند خوانده و پدر و مادر او و طلاق و برده است. بر سه لوحه ای که مربوط به حدود 2000 سال پیش از میلاد 25 ماده قانون به زبان سومری نوشته شده که شش ماده آن در روابط خانوادگی و سه ماده تقریباً منطبق با مجمع القوانین حمورابیست و در چهار ماده سخن از بردگیست. در مورد دیگر بحث از فرزند خوانوادگی و کیفر آزار دادن به زنان باردار و زیان رساندن گاوان به چراگاهها و مراقبت باغها و تکالیف همسایه و تهمتهای نارواست.(1)

به نظر دانشمندان اروپایی بطورکلی در بسیاری موراد این مقررات را با مجمع القوانین حمورابی مطابقت و مشابهتی است و این خود حاکی از آنست که مجموعه حمورابی زاده اندیشه حمورابی نبوده و درحقیقت گزیده ای از قوانین سومری است(2) 

مثالهای فوق تنها نمونه ای از قوانین سومری تا زمان حمورابی است. علاوه بر این حمورابی در تنظیم مجموعه قوانین خویش قوانین اکدی که متعلق به ادوار پیش از وی می باشند نیز بهره جسته است. از این قوانین اکدی می توان به مجموعه قوانین ائشنونا(3)اشاره نمود که دو قرن پیش از حمورابی برای پایتخت ناحیه ای میان اکد و ایلام ترتیب یافته است و از بسیاری جهات شبیه قوانین حمورابیست سه قسمت از چهار قسمت مجمع القوانین حمورابی ازمجموعه ائشنونا گرفته شده است.

1-پاشا صالح، علی، پیشین، صص 92-93

2-همان، ص 93

3-eshnunna

سومریان پدید آورنده گان نخستین تمدن عالی بشری

تا پبیش از قرن بیستم تارخ نگاران بطور کلی معتقد بودند که نخستین تمدن بشری در مصر و یونان بوجود آمده است. لیکن تحقیقات باستانشناسی و پژوهشهای علمی از اوایل قرن بیستم این ادعا را منسوخ کرد. اکنون بر اساس دلایل و مدارک متقن روشن شده است که نه تنها نخستین تمدن بشری در مصر بوجود نیامده، بلکه تمدن مصر، خود از تمدن سومر ماخوذ است.

پرووفسور"وولی" محقق نامی تاریخ باستان که از سوی دانشگاه پنسیلوانیا و موزه بریتانیا به عنوان رئیس هیات باستانشناسی در حفریات شهر "اور" حضور داشته است در کتابی که پس از این حفریات برشته ی تحریر درآورده بصورت قطعی اثبات نموده است که "تمدن این قوم(سومر.م) در بین النهرین دو هزار سال پیش از مصریها به اوج رسیده و فرضیه تقدم زمانی تمدن مصر را در هم شکسته و مردود دانسته است سومریها 3500 سال پیش از میلاد مراحل عالیه فرهنگ را پیموده و پیشرو مصر و آشور و آسیای صغیر و کرتو و یونان بود ه اند"(پاشا صالح،علی،پیشین،ص91)

نه تنها تمدن مصر و یونان برآمده از تمدن سومری است بلکه حتی مجموعه قوانین حمورابی- که وی تا سالهای اخیر به عنوان نخستین قانونگذار ذرتاریخ بشر مطرح بود- نیز چنانکه در زیر اشاره خواهیم نمود در واقع چیزی جز گزیده و مجملی از قوانین سومری نیست. تمدنهای مصر و یونان و همه مدنیت های کهن که با شرق میانه و نزدیک مربوط بوده اند تحت تاثیر تمدنهای سومر و ایلام باستان بوجود آمده اند.

لوپوانت از متخصصان تاریخ باستان می نویسد:

"اقوام بیابانگرد دیگری از نژاد سام در حدود 1800تا 1700 سال پیش از مسیحناحیه بابل را ترک گفتند و راه فلسطین و مصر را پیش گرفتند. تمدن عبری و تاریخ یهود و قانون آن قوم بوسیله تورات مضبوط است. مانند طوایف دیگر آن سرزمین عبریها مردمی بت پرست و بادیه نشین بودند.ابراهیم خلیل که ریاست آنها را داشت دو قرن پیش از حمورابی در کلده زندگانی  می کرد."      

در همان ایام اقوام دیگری به نام اتروسک Etrusques و سیکول(Sicules)بسوی غرب مهاجرت کردند و نخستین ساکنان ایتالیای مرکزی اتروسک ها بودند که شهرهایی بنا نهادند و تمدن ساکنان سواحل دریا ی اژه را(بین آسیای صغیرو یونان) درحوزه غربی پایه گذاری کردند. سیکولها در جنوب شبه جزیره ایتالیا و همچنین در جزیره سیسیلیا(صقلیه) اقامت کردند.

فنیقیها که در آن روزگاز مردمی دریانورد و مانند عبریها از نژاد سامی بودند و در شهرهای مستقلی مستقر شدند و در امتداد ساحل به بازرگانی پرداختند و به اختراعاتی توفیق یافتند. از جمله الفبایی ساختند که مورد استفاده یونانیان نیز قرار گرفت. قوم دیگری از کرت(اقریطش) برخاست و از سه هزار سال تا 1400 سال پیش از میلاد تاریخ درخشانتر و کهن تری در تجارت دارد(پاشا صالح، علی، پیشین ص 83-84) 

سومریان

سومریان در نواحی  عراق کنونی(بین النهرین) و قسمت های شمالغرب خلیج ف.ا.ر.س از جمله در بابل مستقر گشته و تمدنی پدید آورده بودند. عجالتاً به درستی روشن نیست که سومریان دقیقاً چه زمانی به این ناحیه درآمده اند. به نظر پژوهشگران تاریخ باستان سومریان در 4500 سال پیش از میلاد نخستین تمدن درخشان بشری را نواحی مذکور پدید آورده و شهرهای چون اور-اورک، ائرخ، نیپ پور، کیش، لرسا که مراکز مهم تمدن بشری آن روز بوده اند را به وجود آورده اند.

می توان گفت که امروزه همه محققان تاریخ باستان برآنند که سومریان از آسیای میانه یعنی از موطن اصلی تورکان به بین النهررین مهاجرت کرده اند. علی پاشا صالح، حقوق شناس نامی در اثر خود به نام "تاریخ حقوق" در خصوص اصل و تبار سومریان و قوانین آنها چنینی می نویسد:

"نزدیک شش هزار سال پیش در جستجوی زمینهای حاصلخیز قومی به نام شومری از راه قفقاز و شمال غربی ایران به نواحی جنوبی بین النهرین آمدند و در سرزمینی واقع در جنوب مرکزی عراق که سومر نامیده شد و بعد به بابل معروف گردید سکنی گزیدند و به خط میخی روی هزاران لوح گلی قوانین و سرگذشت خود را به زبان سومری نوشتند. الواح مذبور در موزه های بزرگ جهان نگهداری می شود. بیش از نود درصد الواح و استوانه ها و آثار دیگر اسنادیست مربوط به امور اداری و اقتصادی و حقوقی و احکام محاکم و قباله های نکاح و معاملات و وصایا و قبوض ذمه و نامهای خدایان و امکنه و اشخاص"(پاشا صالح، علی، سرگذشت قانون، مباحثی ازتاریخ حقوق، تهران 1348 ص88-89)

نه تنها تاریخ نگاران، بلکه حتی برخی از علمای زبانشناس نیز تاکید می کنند که سومریان از آسیای میانه برخواسته اند به عنوان مثال دکتر رویز خانلری در مورد منشاء سومریان و اینکه آنا نصاحب قدیمی ترین نوشته ها و تمدن بود ه اند چنین می نویسد:

"زبان سومری کهن ترین زبان نوشته شده نوع بشر است. قومی که سومری خوانده می شود از قدیمی ترین زمان در مصب رودخانه های دجله و فرات یعنی فاصله میان بابل قدیم و خلیج ف.ا.ر.س مستقر شده بود. اینان از حیث نژاد به هیچ یک ملتهای همسایه شباهت نداشتند. تمدن و فرهنگ ایشان که کهن تر از همه فرهنگهای آسیای غربی است شاید در همان مسکن ایشان ایجاد شده و پرورش یافته بود. اما از روی بعضی قرائن این گمان هم می رود که نخست از مشرق یا شمال شرقی به آن سرزمین آمده باشند "(ناتل خانلری، پرویز، تاریخ زبان فارسی، تهران 1348 ج 1 ص 179) 

پژوهشگران تاریخ باستان بر اساس پژوهشها و نتایج حفریات علمی نشان می دهند که حدود 4000 سال پیش از میلاد سومریان و سپس ایلامیان از آسیای میانه و غرب اورال حرکت نموده با گذر از شمال دریای خزر و معابر قفقاز و آزربایجان سومریان در اراضی عراق کنونی و ایلامیان در نواحی خوزستان و لرستان و دامنه های زاگرس و تا حدودی در دو سوی این سلسله جبال مسکن گزیده اند. حسن پیرنیا هنگام بحث پیرامون خاستگاه سومریان و ایلامیان پس از اشاره به نظریات گوناگون در این خصوص می نویسد:

"اکنون بیشتر به این عقیده اند که قبل از آنکه مردمان بنی سام(سامیان.م) به اینجاها(بین النهرین.م) آمده باشند سومریها سواحل خلیج ف.ا.ر.س را اشغال کرده بودند(این نظریه کینگ دانشمند سومرشناس است.م ) اما اینکه اکدیها و سومریها از کجا آمد ه اند چون در نزدیکی عشق آباد(کورنگ تپه.م) و استرآباد(کورگان آنو.م) و دره گزاشیاء سفالین، ظرف سنگی، اسلحه مسین و اشیا دیگر بدست آمده که شیوه ساخت آنها ایلامی است و روی گلدانی ازطلا صورتهای سومری منقور است، بعضی گمان می کنند که بین تمدن ایلامی و تدن ماوراء دریای خزر(منظور آسیای میانه است.م) ارتباطی بوده و شاید سومریها از طرف شمال براءس خلیج ف.ا.ر.س و جلگه بابل آمده باشند. بهر حال از حفریات آمریکائیها در "نیپ پور" که یکی از شهرهای سومری است و کشف فهرست سلسله های زیاد از پادشاهان این قوم علاوه بر آنچه بود محقق شده است که بش از سه هزار سال قبل از میلاد سومریها گذشته های مفصل داشتند، و بابل مرکز تمدن آنها بوده است..."(پیرنیا،حسن،ایران باستان،ج1ص113-114)همین جملات را علی پاشا صالح نیز در "تاریخ حقوق" نقل کرده است(ر،ک پاشا صالح،علی،همان،ص90) این نظریه که خاستکاه سومریان آسیای میانه بوده است امروزه مورد تائید اکثر دانشمندان اروپایی است. مثلاً مولفان "تاریخ حقوق" دانشکدهد هامیلتون به صراحت می نویسند که "قدیمی ترین ساکنان بابل یعنی سومریان غیر سامی و شاخه ای از شاخه های قوم مغول بوده اند"(همان،ص96)

بر اساس روایات کتب قدیم بنی اسرائیل بابل قدیمی ترین سکونت گاه بشر بوده است

مقدمه ای بر تاریخ آزربایجان باستان

نخستین اجتماعات، اقوام، دولتها و تمدنهای منطقه

تاریخ باستان آزربایجان همچون تاریخ باستان منطقه شامل دو دوره می باشد

دوران پیش از تاریخ

دوران تاریخی

ما در این نوشته در خصوص دوران پیش از تاریخ آزربایجان کمتر سخن خواهیم راند. چرا که دوران مذکور در پرتو پژوهشهای دانشمندان آزربایجان شمالی تا اندازه ای روشن گشته است

هدف ما در این اثر پرتو افکندن بر زوایای تاریک دوران تاریخی آزربایجان در حد امکان است. بدین منظور اجمالاً به تاریخ اقوام قدیم منطقه شرق نزدیک نظری افکنده و از اجتماعات، اقوام و تمدنهای نخستین منطقه شخن رانده و خواهیم کوشید تا دوران باستان آزربایجان را در ارتباط با این اقوام و تمدنها مورد بررسی قرار دهیم

بررسی های گسترده علمی ثابت نموده که آریائیان از 900 سال پیش از میلاد به منطقه شرق نزدیک درآمده اند. ندرتاً به نظر برخی مورخان این اقوام از 1400 سال پیش از میلاد به خاور نزدیک و میانه از جمله فلات ایران سرازیر شده اند و جریان این سرازیری تا 600 سال پیش از میلاد یعنی به مدت 800 سال ادامه یافته است.

برخی پژوهشگران تاریخ باستان نیز برآنند که آریائیان اول بار 200 سال قبل از میلاد به این منطقه از جمله فلات ایران درآمده، لیکن در میان ساکنان محلی و بومی منطقه مستحیل شده واز بین رفته اند. آریائیان بار دوم در 900 سال ق.م ضمن مهاجرتهای بزرگتر به منطقه سرازیر و این بار بر ساکنان بومی چیره شده و برخی نواحی منطقه را که برای سکونت مناسب بود تصرف کرده اند.

لیکن باید گفت که شخن راندن از نژاد آریایی و یا اقوام هند اروپایی زبان در سالهای پیش از آغاز سده نهم قبل از میلاد در منطقه و به تبع آن در فلات ایران و آزربایجان بی معنی است، چرا که موج سرازیری آریائیان به این منطقه از همین تاریخ آغاز گشته است.

در این صورت برآورندگان نخستین دولتها و تمدنهای شرق نزدیک، پیش از ورود آریائیان به این ناحیه، چه کسانی بوده اند؟ به گواهی تاریخ نخستین اقوامی که به این منطقه درآمده، تمدن و دولتی پدید آوره اند سومریان، اکدیان، کاسیان، هوریان، یهودیان، هیت ها، فینیقیان، کوتیان، لولوبیان، ماننایان و ... بوده اند

تاریخ نگاران و زبان شناسان در نتیجه پژوهشهای اخیر به این نتیجه کلی رسیده اند که اقوام ساکن منطقه مزبور در فاصله هزاره های چهارم تا دوم ق.م به لحاظ قومی و زبانی به دو گروه منقسم بوده اند

اقوام التصافی زبان شامل: سومریان، ایلامیان، هیتی ها، کاسیان، لولوبیان، اورارتوئیان و ماننایان و 

اقوام سامی زبان شامل: یهودیان، فینیقیان، آشوریان، کلدانیان و اکدیان و

از میان اقوام مذبور، در نوشته آینده توضیحاتی درباره تاریخ و تمدن اقوامی که با تاریخ آرزبایجان کهن مربوط بوده اند و نیز چگونگی این ارتباط ارائه خواهم داد